de Webfilosofen
on-line en on-demand denken
on-line en on-demand denken
Laatst gewijzigd op: 01-08-2006
De tekst hieronder is gebaseerd op het boek totalitarisme van Hanna Arendt. De inhoud van het boek beroerde mij diep.
Natuurlijk wist ik al van de uitwassen van dergelijke systemen, maar het boek is dermate goed geschreven dat het mij niet onberoerd kon laten.
Dit schrijven is als het ware een geschiedschrijving en vooral het tweede stuk is ook filosofisch getint.
Ik hoop dat dit schrijven aan de lezer meer inzicht in totalitaire bewegingen geeft.Â
In tegenstelling tot Kant, die meende dat de verlichting middels de Franse Revolutie de mens vooruit zou gaan helpen, meende Arendt dat het totalitarisme, waarvan men dacht dat zij van voorbijgaande aard zou zijn, van blijvende invloed op de mensheid zou zijn.
Totalitarisme heeft o.a. als kern terreur. Terreur kan beschouwd worden als gereedschap om de vijand te bestrijden, maar ook om angst te zaaien, vooral dat laatste is van belang i.v.m. een totalitair systeem. Een totalitair systeem zal terreur onnodig maken, het volk zal zich neerleggen bij het systeem zal horig zijn zonder meer. Dat geeft direct weer hoe gevaarlijk zo'n systeem kan zijn of is.
Een tiranniek systeem zal menselijke wetten handhaven, met als maker en bewaker de tiran. Een totalitair systeem daarentegen zal bovenmenselijke wetten handhaven, (het is zo en niet anders omdat die wet het zegt), de bewaker is de dictator.
Een totalitair systeem wil de terreur zoals gezegd uitschakelen, maar omdat zij totalitair is, is het ontologisch bezien uiteindelijk een afrekening met het mens-zijn.
Veel elementen leiden of kunnen leiden tot een vorm van totalitarisme.
De meeste van deze elementen houden verband met het imperialisme uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Hieronder een aantal van die elementen:
Wat is de hedendaagse actualiteit van Arendt's visie omtrent het totalitarisme.
Kijken we naar de dag van vandaag, dan is de visie van Arendt nog steeds actueel;
Bijvoorbeeld de hedendaagse almachtswaan, die gevoed wordt door de hedendaagse wetenschap en techniek.
Ook het handelsmerk van de westerse consumptiemaatschappij; de overbodigheid van dingen en mensen draagt bij aan de actualiteit van Arendt's visie.
Twee vormen van totalitarisme zijn het Nazisme en het Stalinisme, ik schrijf hier Stalinisme een geen communisme, omdat Stalin opereerde onder de vlag van het communisme. Het Stalinisme was niet het communisme zoals Marx en Lenin voor ogen stond.
Het totalitarisme vindt zoal hierboven al geschreven zijn grond o.a. in "bovenmenselijke" wetten, nl. de zgn. natuurwetten. Men stelde dat alles gebeurde op basis van die wetten, het gebeurde nu eenmaal omdat het volstrekt natuurlijk was en niet anders kon gebeuren. Het was ook een ideologie gebaseerd op fictie in plaats van op feiten.
Bijvoorbeeld de Jodenhaat, men verzon een vijand door te stellen dat de Joden een Joodse staat wilden stichten (zionisme) en uiteindelijk erop uit waren om een totalitaire Joodse wereldstaat te stichten. Dit vijand- beeld moest natuurlijk overgedragen worden aan het volk. Stalin en vooral Hitler waren hier zeer bedreven in. Doormiddel van retoriek en fascinatie (propaganda) konden zij hun ideologie overtuigend over brengen op de bevolking. Bovendien kon Hitler onbuigzaam consistent vasthouden aan een opinie welke onder het volk leefde. Een interessant verschijnsel, vooral in de voormalige Sovjet unie is dat het volk als zij eenmaal opging in de ideologie onzelfzuchtig werden, men offerde zich geheel op voor de beweging.
Als we dit samenvatten zien we dat de massa (het volk) met propaganda werd gegrepen, was men eenmaal "binnen", dan hield de beweging hen binnen doormiddel van indoctrinatie. Consequent werd vatsgehouden aan de partij ideologie, elk toeval werd uitgesloten telkens weer en weer werd zij verkondigd. Gezegd werd bijvoorbeeld dat de werkelijkheid, binnen de beweging, een illustratie was van de partij-ideologie, deze ideologie was dus de werkelijkheid, dat zij fictief was werd goed verborgen gehouden.
De Joden waren voor een groot deel door de eeuwen heen, handelaars, er was sprake van een internationaal netwerk van Joodse handelaars, in die contreien bevond zich het kapitaal en men was onafhankelijk.
Toch had een land belang bij die groepen Joden, immers de handel bracht geld en werkgelegenheid binnen de landsgrenzen en landen waren onderling door die handel met elkaar verbonden, kortom ieder land waarin en waarmee een Joodse zakenman handelde at mee van de gevulde ruif.
Echter voor en tijdens de oorlog hield de landshandel op te bestaan.
De handel tussen de Joden onderling ging echter door. Dit was het punt waarvan de Nazi's misbruik gingen maken nl; zij gebruikten de handel van de Joden om aan te tonen dat de Joden erop uit waren om de wereld met behulp van de handel te veroveren.
Langzaam werd een raciale leugen gefabriceerd, welke met propaganda en indoctrinatie tot waarheid werd gevormd.
Belangrijk voor het ontstaan van totalitaire bewegingen is politieke instabiliteit en massa's. Massa's waren die groepen mensen die vnl. a-politiek waren en min of meer een apathische houding aan namen ten opzichte van het geen in de wereld om hen heen gaande was, de actuele politiek kon hen niet vatten. Er waren veel van deze a-politieke *groepen die aansluiting bij elkaar vonden en zij vormden uiteindelijk grote massa's.
Deze massa's werden benaderd en uiteindelijk "gegrepen' door die bewegingen die een totalitair systeem voorstonden bijvoorbeeld de Stalinistische Sovjetunie. Dat het nazi -Duitsland uiteindelijk niet lukte om tot een totalitair systeem te komen, kwam door de feiten; Duitsland had te weinig landen overwonnen, had te weinig bondgenoten en had daardoor te weinig massa's om te mobiliseren.
De totalitaire beweging had het meeste invloed op de massa, waarin het gepeupel, filisters en de elite.
In eerste instantie werd gebruik gemaakt van propaganda, later als de beweging groter was geworden werd indoctrinatie toegepast ondersteund door mentaal en fysiek geweld. Propaganda was een middel, het was een ingang tot de massa en een ingang van die massa tot de beweging.
Terreur daarentegen is de essentie van zijn regeringsvorm.
In een lager stadium van waarde dan ‘machtspropaganda".
Het had er alle schijn van dat een totalitaire beweging een hiërarchisch systeem had, dit was echter schijn; een hiërarchie zou de totale macht van de leider van een totalitair systeem beperkt hebben, juist omdat een hiërarchie systeem neigt naar stabiliteit. Hieronder een schets zoals een totalitair systeem eruit zou kunnen zien repectievelijk zag.
De leider- ondergeschikten- leden(van de beweging)- sympathisanten- de meelopers en uiteindelijk de massa waarin zich die individuen bevonden waarop de partijpropaganda invloed had en later de indoctrinatie ook gevoed door de partij.
De sympathisanten waren als het ware de frontlinies, zij schermde de leden af van de "buitenwereld".
De leden werden bewust afgeschermd van de "buiten wereld" en vice versa, om fictie (de partij ideologie/ de imaginaire wereld volgens de partij en de feitelijke werkelijke wereld van elkaar te scheiden. Dit uiteraard om het fictieve wereldbeeld als de werkelijke wereld te laten zijn.
Overigens moest zo'n werkelijke wereld wel blijven bestaan omdat de partij immers haar totalitaire bewind Alleen over de massa kon laten gelden die geen meelopers, of sympathisanten waren, of hoger in rangorde.
Een sterk punt van een totalitaire beweging was om verwarring te zaaien, instabiliteit.
Dit werd gedaan door schaduwministeries en schaduw veilligheidsdiensten te vormen.
Binnen die ministeries en veilligheidsdiensten alsook binnen de beweging zelf veranderden personen telkens van positie, promotie dan wel degradatie.
Ook vonden er tal van zuiveringen plaats (Stalinistische regime), of liquidaties (Nazipartij).
Het gevolg was dat niemand, zowel intern als extern meer wist waar hij aan toe was, wie hij kon vertrouwen en wie de werkelijke macht had en wie hij dus beter kon gehoorzamen.
Het systeem kon dus blijven bestaan door totaal wantrouwen en totale desoriëntatie, anders gezegd totale instabiliteit.
Hoe onzichtbaarder de regeringmacht, het gezag, hoe sterker en hoe meer onaantastbaarder zij werd.
Een gezag zoals wij dat kennen in onze democratie gaat uit van een begrenzing/beperking van de individuele vrijheid, dit om bijvoorbeeld anarchie tegen te gaan. Een totalitair gezag daarentegen gaat uit van een totalitaire vernietiging van diezelfde vrijheid.
Het volk dat onder of in zo'n totalitair systeem leeft, wat dus gedesoriënteerd en geïndoctrineerd is, in hoeverre is zij schuldig aan het voortbestaan en van de beweging en haar daden, bijvoorbeeld de tweede wereldoorlog.
De potentiële vijand van een totalitaire beweging is iedereen, dit in tegenstelling in bijv. een dictatuur, daar is de vijand zichtbaar.
De vijand van een totalitaire beweging is afhankelijk van de ideologie van de beweging en die verandert telkenmale en daarmee ook de potentiële vijand.
Als men eenmaal als vijand opgepakt was, dan werd men vergeten, sterker de persoon heeft nooit bestaan, er blijft geen tastbare herinnering achter, geen graf, niets.
Een totalitair systeem gaat uit van een totale beheersing van alles, dus ook de mens.
Dat resulteert uiteindelijk in het einde van de mensheid als zodanig.
De mens in de -meest totalitaire samenleving die ooit bestaan heeft- het concentratiekamp, verwordt hier tot een ding.
Zijn meest essentiële waarden worden hier afgenomen nl. vrijheid en spontaniteit.
Hier werd de theorie getoetst aan de praktijk, o.a. medische experimenten.
Het was zo absurd wat daar gebeurde, dat de betrokkene werkelijk dachten; dit kan niet waar zijn, maar het gebeurt wel. Grote twijfel dus tussen feitelijkheid en fictie, grote verwarring en desoriëntatie.
Dusdanig dat als men al in de werkelijke wereld buiten het concentratiekamp kwam zweeg over wat zich daar af had gespeeld; het was immers fictie, fantasie.
Het totalitaire systeem is er uiteindelijk op uit om de mensheid totaal te overheersen.
Drie belangrijke zaken komen dan aan de orde:
Ten eerste de vernietiging van de burgerrechten, de juridische persoon van iemand wordt gedood en hij is letterlijk vogelvrij.
Ten tweede de vernietiging van de morele persoon in de mens.
Hierdoor ontstond een zeker scepticisme, protest tegen het naderende martelaarschap of dood bleef uit, het had toch geen zin.
"Bovendien leven wij hier in absolute afzondering, wat heeft het nog voor zin". Althans zo werd geredeneerd.
Ten derde werd de unieke identiteit van de mens vernietigd.
Door de menselijke individualiteit en uniciteit te doden overstijgt men de twee eerder genoemde punten.
Er ontstaat nu een zeker nihilisme, de mens is geen mens meer, maar een beest.
Dat wat de mens tot mens maakt wordt afgenomen....
Een totalitaire beweging is geen despotische heerschappij over mensen, nee het is een systeem dat mensen totaal overbodig maakt.
"De inwoners van een totalitair land zijn geworpen en gevangen in het proces van de natuur of de geschiedenis, en veroordeeld om de beweging ervan te versnellen; zo kunnen ze slechts uitvoerder of slachtoffer de wet, inherent aan die beweging"
Maar omdat zoals gezegd het systeem wispelturig is, is er geen vastheid degene die vandaag uitvoerder is kan morgen slachtoffer zijn, niemand is zeker van zijn bestaan.
"Deze tweevoudige voorbereiding, het substituut voor een handelingprincipe de ideologie"
De ideologie kon dus uiteindelijk alles verklaren en daarvan hebben Hitler en Stalin misbruik gemaakt.
Een ideologie heeft de pretentie om een wetenschappelijke filosofie te zijn.
Het idee onder de ideologie is het onderwerp van een wetenschap, maar dit is een valse redenatie, immers een idee welke zich nog niet geopenbaard heeft, welke nog geen zichtbare vaste vormen heeft kan geen onderwerp van enige wetenschap zijn.
Meent men dat dit wel kan, dan is er sprake van pseudo-wetenschap.
Een ideologie is de logica van een idee.
De idee in deze is dat het geheel, de beweging van de geschiedenis een samenhangend proces is; een idee op basis van de geschiedenis- en de natuurwetten.
Het is zo omdat het zo is. Van deze gedachte hebben Stalin en Hitler misbruik gemaakt. Ik zal dit proberen te verhelderen.
Neem een idee, zorg dat dit idee vast en consistent is, als je dan vervolgens aan dat idee een logica vastplakt, welke zijn oorsprong vindt in het idee- de idee is de premisse, dan krijg je een ideologie. De logica maakt dat het idee onwrikbaar waar is.
In dit schrijven is de ideologie dat alles natuur- en geschiedwettelijk bepaald is.
(nazisme en Stalinisme) alles was, is, en zal zijn omdat het wettelijk zo bepaald is.
Een ideologie is gestoeld op een idee en zal als zij totaal wordt elke ervaring die anders uitwijst elimineren, zo zal een ieder die in zo'n totalitaire ideologie geloofd het verschil tussen fictie en werkelijkheid volledig kwijtraken, men verwordt tot een slaaf van die ideologie, of men wordt door de beweging die de ideologie aanhangt uitgeschakeld.
Verkeerde men eenmaal in de beweging en zei men aldus ja tegen de grondslag van de ideologie dan kon men niet anders dan b zeggen en later c.
Immers als je niet achter de ideologie stond op basis van de geschiedenis- en de natuurwetten, dan was je leven volstrek zinloos. Zie hier het grote dilemma waarin men destijds verkeerde.
Een ieder die slachtoffer is geworden van een totalitair regime, in welke hoedanigheid dan ook, is in wezen illegaal.
Een mens is legaal als hij door wettelijke rechten beschermd wordt dat wil zeggen door burgerrechten of meer abstracter de rechten van de mens.
Bezit de mens deze rechten niet meer dan is hij vogelvrij, hij is uitgesloten uit de maatschappij, daarmee bestaat hij niet meer en heeft nooit bestaan.
Die mens is gedwongen tot verlatenheid.
Erger kan niet.
En als Schopenhauer ooit zei; "het ergste moet nog komen".
Dan zeg ik; "Het ergste is al geweest".
Althans dat hoop ik.
Geplaatst door: Tino van Kampen | 2006-08-01 00:00:00
A.Th.H. Singer 16-07-2007
Combineren van de twee ideologieën communisme en fascisme werd gezien als controversieel en is het eigenlijk nog steeds. Door Hanna Arendt haar fel zionistische achtergrond is misschien enige nuance op zijn plaats alhoewel haar bevindingen over fascisme en communisme en hun connectie met het antisemitisme van grote evidentie waren. Het antisemitisme, "Het totalitaire systeem is er uiteindelijk op uit om de mensheid totaal te overheersen" en "verwarring te zaaien, instabiliteit" zijn nu duidelijk zichtbaar in bepaalde takken van de islam maar zeer moeizaam om over te filosoferen. Hoe controversieel is het om haar boek als blauwdruk te gebruiken voor de komende jaren en te hopen dat Schopenhauer pessimistischer was dan wij denken.
Tino 19-07-2007
Bedankt voor je reactie, A.Th.H. Singer !
De enigste tot nu toe, het is dan ook een heikel probleem.
Inderdaad is het moeilijk filosoferen over deze materie, ik twijfelde daarom ook of
ik het stukje hier zou plaatsen. Toch Arendt is natuurlijk een filosofe en ik zag toch wel filosfische aanknopingspunten.
Een boek als blauwdruk gebruiken, kan natuurlijk, maar dat moet je wel met enige nuance doen. Neem alleen het cultuur en tijdsverschil maar. Toch het filosofische proces is wel hanteerbaar meen ik. Vandaar dat je het proces wellicht wel kan toepassen op zoals jij aangeeft de moslim problematiek, althans totalitaire takken daarvan.
Bedoel jij verder dat Schopenhauer pessimistischer was dan het werkelijk was of zou worden?
"het allerergste moet nog komen"schijnt hij gezegd te hebben.
Laten we dan inderdaad hopen ndat hij te pessimistisch was.
Dhr. A.Th.H. Singer 01-09-2007
"een mens is verlicht als hij zich ontdoet van de onmondigheid".
Cultuur en tijdsverschil. Volgens Rousseau gaf de vooruitgang angst en jaloezie daarentegen gaf de verlichting ratio, is 250 jaar later de angst doorgeslagen zouden obscurantistische verschijnselen wederom de overhand krijgen? Is het vooruitgang of kijken naast de ratio d.m.v. het Max Frischs Biedermann effect? Zijn de “Lettres Persanes” op zijn retour of is dit een nieuwe spiegel?
NB: “Te sterk in het heden (lichtzinnig) te sterk in de toekomst (angstig bezorgd)” Schopenhauer was naar mijn mening niet lichtzinnig…
Leon Hoeneveld 01-09-2007
Misschien een toelichting op het Biedermann-effect? Het verhaal schijnt te zijn dat Biedermann als huisbezitter weet wie de potentie heeft om zijn huis in de brand te steken, maar hij handelt niet daar naar. Hij laat alles maar op zijn beloop.
Rousseau zou zich misschien afvragen hoe iemand huisbezitter kon zijn. Zou je je daar niet al schuldig over moeten voelen?
Leon Hoeneveld 01-09-2007
Over de perzische brieven trouwens een mooi artikel in het Filosofie Magazine:
http://www.filosofiemagazine.nl/artikelDetail.lasso?ID=2175&-token.kop=
Dhr. A.Th.H. Singer 04-09-2007
Rousseau zou het zich, met 2 sociale contracten op zijn schoot, afvragen in de gigantische villa ernaast...
Ontstaat het goede uit goedmoedigheid?
Biedermanns schuldgevoel, het geweten van zijn gasten, welk sociaal contract zal het schuldgevoel het meest onderdrukken? Welk gemeenschapswil zalft het geweten het meest? De vooruitgang gaat toch naar 1 algemeen welzijn? Bedankt voor de link.
Leon Hoeneveld 04-09-2007
Ontstaat het goede uit goedmoedigheid?
Dat is geen eenvoudige vraag. Wil jij liever het complexe dan het eenvoudige (in vragen)?
Welk gemeenschapswil zalft het geweten het meest?
Ik zou zeggen de wil die eenvoudig blijft. Helaas zien we juist steeds complexere vormen ontstaan.
Maar aan de andere kant vinden we zowel schoonheid in de eenvoud als in de complexiteit. En het is maar net welke schoonheid je wilt zien. Als veel mensen steeds complexer willen, wie ben ik dan om te zeggen dat ze niet goed bezig zijn?
Dhr. A.Th.H. Singer 04-09-2007
Misschien is het inderdaad beter eenvoudig te blijven (zalig zijn de simpele van geest) en geen vragen meer te stellen. De schoonheid op ons af laten komen. Ik surfde toevallig voorbij, filosofie is, merk ik, mij (nog) te complex en ook (nog) niet echt mijn ding, sowieso bedankt, succes met de site en misschien tot in de toekomst.
Leon Hoeneveld 04-09-2007
Ik wil niet stellen dat vragen stellen op zich complex is. Je hebt echter complexe vragen en dan is het handig om die vraag in eenvoudiger vragen op te delen. De vraag naar de methode kan ook zijn waar de filosofie zich mee bezig houdt. Dus ik hoop niet dat je nu afgeschrikt bent van de filosofie. Het is alleen zo dat het opdelen in eenvoudiger delen voor de ervaren filosoof betekent dat de delen toch nog complex zijn voor een niet ervaren filosoof. Dat heb je denk ik bij alle professies wel.
Het punt is dan alleen dat je beter terug kan blijven gaan naar de eenvoud, omdat in de complexiteit het antwoord niet te vinden is.
Tino 04-09-2007
@ de lezer;
Ontstaat het goede uit goedmoedigheid?
Vind ik een goede vraag.
Ieder mens heeft een zaadje van het goede en het niet goede in zich.
Die zaadjes krijgen water, voeding.
Nu is het zaak juist te zien of het juiste zaadje de juiste voeding krijgt.
Een goed zaadje heeft goede voeding nodig.
Goedmoedigheid is zo'n zaadje, de juiste voeding is goedmoedigheid.
Die mens of situatie welke jouw goedmoedigheid geeft, die jouw goedmoedigheid doet opbloeien is de juiste voeding.
Waarom wordt je nerveus of misschien zelfs boos wanneer je bepaalde mensen ontmoet?
Die mensen geven voeding aan jouw niet heilzame zaadje, daardoor bloeit jouw boosheid op.
Dit leidt tot; niet heilzaam zijn, of anders gezegd tot ongelukig zijn.
Goedmoedigheid, de bron tot het goede tot geluk, moet dus wel de juist voeding krijgen, zij is alleen maar een component van het goede.
(Een Boedistische visie dit maal)
Tino 31-05-2009
Zojuist het boek Sofie's keuze gelezen.
Daarin staat het volgende citaat;
" Waar was God tijdens Auschwitz"
Met als antwoord.
" Waar was de mens"
Leon Hoeneveld 31-05-2009
Tino,
ik denk dat door het gebeuren in de tweede wereldoorlog ons mensbeeld drastisch gewijzigd is. Misschien dat voorheen nog niet helemaal duidelijk was, ondanks de middeleeuwse folterkamers, dat de mens afschuwelijk kan zijn.
Bij Frans de Waal las ik van de jacht van chimpansees, waarbij kleine andere apen prooidier zijn en levend aan stukken gescheurd worden. Het typische is dat de chimpansees juist met de jachtbuit aan voedseldeling doen, terwijl dat men bijvoorbeeld bananen echt niet zo is.
Het typische "delen" waar wij bij mensen trots op zijn, is dus verbonden met een heel barbaars jagen en prooidieren verorberen. Misschien dat aan de andere kant het typische sadisme dat we uit de oorlogen kennen een onschuldige basis heeft in het dierenrijk, bijvoorbeeld zorg. Ik zeg niet dat dat zo is, maar het is in ieder geval zo dat je niet kunt zeggen dat een negatief gedrag een negatieve basis heeft. Waar we misschien in ander opzicht trots op zijn, volharding, toewijding, aandacht, zal in andere gevallen extreem negatief uitpakken.
Deze site is auteursrechtelijk beschermd, op dit werk is de Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 2.5 Nederland licentie van Creative Commonsvan toepassing, tenzij anders vermeld.
Overzicht van alle RSS/Atom feeds van De Webfilosofen. Privacy polices en cookie beleid voor deze website
Deze website is geproduceerd door Markei WEBDISGN.
Deze pagina afdrukken