de Webfilosofen
on-line en on-demand denken
on-line en on-demand denken
Laatst gewijzigd op: 01-08-2006
Vanuit een behoefte aan richting in het leven is de mens op zoek naar ethische leefregels en morele stelregels. Ik vermoed dat het een fundamentele onzekerheid is die ontstaat door de geworpenheid in het leven, die de mens op zoek doet gaan naar richting.
Het is echter ook mogelijk dat de zoektocht naar perspectief in het leven evolutionair is overgebleven. Zij die het leven in een of ander perspectief konden plaatsen, er een bepaalde zin in konden zien, hadden misschien meer kans om consequent gedrag te vertonen. En met consequent gedrag zijn de risico's meer constant en in te schatten. Dat is althans een inductie uit het denken van Darwin waarin de evolutionaire processen in de natuur heel gradueel en langzaam zich voltrekken.
De voorlopige conclusie, als het gaat om morele stelregels of ethische leefregels, is dat het dus gaat om consequent gedrag. Met als reden dat de natuur de risico's dan overzichtelijk heeft.
Iedere ethiek zal zeker uitgaan van consequent gedrag. Als we regels opstellen en het is niet de bedoeling om die consequent te volgen, kan je net zo goed geen regels opstellen. Toch schuilt in de consequentie ook een gevaar. Als een bepaald gedrag bepaalde risico's groter maakt, zal dit gedrag dus niet voordelig blijken als het consequent wordt nagevolgd. We zullen dus bij ieder stelsel van regels moeten bepalen wat de gevolgen met betrekking tot de risico's zijn.
Max Stirner maakt mijns inziens in zijn boek "Der Einzige und sein Eigentum" duidelijk dat moraal en institutie om die moraal te grondvesten bij elkaar horen. Hij maakt duidelijk dat het grondig problematisch is om een institutie te hebben die de moraal grondvest. De enige echte autoriteit om de moraal te grondvesten dat ben je zelf.
Er lijkt wel een reden te zijn waarom we de ander onze wil gaan opleggen. Als we daar namelijk in zouden slagen wordt de voorspelbaarheid in de wereld groter en zal het dus nog beter beloond worden om een bepaald consequent gedrag te vertonen. Het lijkt me echter net zo logisch dat iemand een vreemde wil opleggen allerlei reacties oproept, misschien niet direct, maar dan toch indirect.
Een ethiek zal waarschijnlijk slechts reactieloos blijven, en dat is misschien een ideaal, als we haar regels beperken tot een voorstel voor de individuele inrichting van het leven. Dat betekent dat er dus geen algemene stelregels moeten komen. De categorische imperatief van Kant, om slechts zo te handelen, dat jouw handelen tot universele stelregel zou mogen worden, hoe mooi ze ook klinkt, is te algemeen. Als we haar zien als voorstel, is wel duidelijk dat de wereld voorspelbaarder wordt als mensen de regel volgen, maar het hoeft niet in ieders belang te zijn om de wereld voorspelbaarder te maken.
Een belangrijk begrip uit de biologie, dat ik tegenkwam bij Desmond Morris, is de stimulansstrijd. In gevangenschap, en het moderne leven van de werkende mens lijkt daar in vele opzichten op, gaan dieren gedrag vertonen dat juist probeert de sleur van het leven te doorbreken. Zo bijten dieren hun eigen huid kapot, of lopen zij eindeloos rondjes in hun kooi. Bij mensen zullen misschien impulsieve aankopen of agressieve benadering van vreemden het gedrag zijn dat voortkomt uit een soort stimulansstrijd. Het woord zegt het al, alles is in potentie een stimulans voor de gefrustreerde vrijheid.
Een mogelijke reactie, die waar Stirner voor gaat, is het proberen te maximaliseren van de vrijheid. Dan beperk je de problemen van stimulansstrijd en wordt wederom het leven voorspelbaarder. Of althans met vrijheid kan de mens meer, maar ik verwacht niet dat de keuzes die de mens in totale vrijheid maakt tot meer onvoorspelbaarheid aanleiding zou geven. De ego�stische mens zal vanuit de duidelijke biologische behoeften kiezen voor een cultuur van behoeftebevrediging en die is heel herkenbaar van opzet. Er is natuurlijk wel een neiging van de mens om zich te onderscheiden van de ander, maar dat zie ik toch meer als onderdeel van de stimulansstrijd bij onvrijheid, dan als fundamentele behoefte.
Ik denk dat een ethiek die algemeen gericht is op het maximaliseren van vrijheid ook weer een te algemene ethiek is. Het voorstel voor het individu om haar vrijheid op te eisen is problematisch omdat velen de strijd die hiervoor nodig is zeker niet zien als een mogelijkheid om het leven aangenamer te maken.
In het begin van deze tekst had ik het wel over een behoefte aan richting. We moeten deze behoefte nog plaatsen in de nu gegeven inzichten. Het kan zijn dat vooral in een maatschappij waarin allerlei vormen van stimulansstrijd het leven grillig maken, behoefte is aan richting. Het zou dan zo maar kunnen dat, mocht die grilligheid van het leven verdwijnen, de ethische leefregels, de behoefte aan richting, overbodig zijn. Ethiek is dan dus een streven naar een overbodigheid van ethiek.
Het leven zonder stimulansstrijd is misschien fundamenteel ondenkbaar. Alleen al de aanwezigheid van de ander is een beperking van mijn vrijheid, een vrijheid die dus al bij voorbaat gefrustreerd is door de Ander. Bij afwezigheid van vrijheid heeft de biologische mens stimulansen nodig om het vol te kunnen houden.
Anders dan bij dieren is de mens het dier dat slecht in staat is te leven met een beperkte vrijheid. De mens is echter wel het dier dat steeds nieuwe manieren blijft verzinnen om de onvrijheid te beleven/ stimulansen te vinden. De mens kenmerkt zich door een uitgebreide Wil. Een wil die van het hele leven een sociaal empirisch experiment maakt.
Ieder voorstel tot ethische leefregels of morele stelregels, is een sociaal empirisch experiment. Mensen geven zich zonder schroom over aan de empirische experimenten. Zodanig zelfs dat zij de wereld tot een abstract speeldomein maken van rationele begrippen. Binnen de taal voelt iedereen zich behoorlijk vrij om te beschikken over begrippen en die voor het eigen experiment aan te wenden.
De onschuld gaat daarmee al gauw verloren. Het reductionaire denken objectiseert de ander, waarbij het experiment al gauw voorbij het lichaam gaat. Net zo gemakkelijk wordt het individu weggecijferd in groepsdynamiek, waarbij het individuele leed onzichtbaar maar schrijnend achterblijft.
Empirische experimenten zijn afhankelijk van statistische oordelen. Een statistisch oordeel is als het ware de inductie die men maakt van de data waar men beschikking over heeft. Ziet men slechts witte zwanen, dan zijn alle zwanen wit.
Het was al duidelijk dat we slechts door consequent gedrag een voorspelbare wereld kunnen verwachten. Maar ook hier zullen het de statistische oordelen zijn van sociale experimenten die daar zicht op geven. Zeker niet iedereen hoeft direct overtuigd te zijn dat gedrag voorspelbaar moet zijn.
In zekere zin verwacht ik zelfs dat men meer zoekt naar uitzonderingen in de sociale experimenten, dan naar gelijkgestemden. Misschien verwacht men van uitzonderingen nog iets te leren. Dat zou de fascinatie verklaren die de mens heeft voor het slechte, onaangepaste, verwrongen en misvormde. In een succesvolle maatschappij zijn dat de voornaamste uitzonderingen, die dan automatisch meer aandacht krijgen.
Zijn we nu al toe aan het geven van ethische leefregels of morele stelregels?
Dit hele artikel hoort bij bewustwording. In het sociale experiment dat ik met U aanga breng ik de door mij van invulling voorziene begrippen zoals "stimulansstrijd" naar voren. Ik hoop te hebben aangegeven dat ethische regels grondig problematisch zijn (omdat ze vaak te algemeen zijn en geen rekening houden met het individuele) en dat een streven misschien zou moeten zijn om zonder regels te hoeven leven.
Het leven doordenken is in ieder geval een morele stelregel die ik zou willen voorstellen. Daartoe heb ik enkele begrippen aangedragen. Het zou goed kunnen dat de conclusie van dit denken tot volkomen tegengestelde soorten gedrag aanleiding zal geven. Het kan zijn dat de mens zich met nog meer overgave toelegt op de stimulansstrijd, zeker als duidelijk wordt welke fundamentele onvrijheid de maatschappij blijft geven. Het kan ook zijn dat de mens een moment van verlichting ziet in de keuze om zich bewust te worden van de stimulansstrijd en er dus mee stopt (voor zover dat mogelijk is). Ik denk dat beide opties geen grotere risico's voor de mens inhouden. Beide vormen van invulling aan het leven zijn bekend en daardoor gekend.
Ik realiseer me dat ik slechts een dimensie naar de werkelijkheid heb geschetst en volkomen voorbij ga aan de individuele volmaaktheid die de mens kan bereiken met ethische leefregels. Het is echter volgens mij volkomen onmogelijk volmaaktheid te bereiken zonder het leven te doordenken.
Geplaatst door: Leon Hoeneveld | 2006-08-01 00:01:00
Leon 08-01-2007
Er zijn sociaal empirische gevangenis-experimenten. Daarin blijkt de mens vaak sadistische rollen te verkiezen, mogelijk omdat die hem meer zekerheden in het leven geven. Deelnemers aan dit soort experimenten warenn toch rationele mensen met een zeker gevoel voor taal.
De lering die ik uit zo'n experiment zou willen trekken is dat een bepaalde capaciteit, de talige rationaliteit, onder sommige omstandigheden een negatief soort handelen oplevert. Negatief in die zin dat een volledig naar sadistische maatstaven ingerichte maatschappij niet voor iedereen wenselijk is. We kunnen daarom blij zijn dat de capaciteiten van de mens varieëren naar ook minder geschikt voor talige rationaliteit.
Daar zit ook een mogelijke tegenwerping tegen hetgeen ik hierboven schreef . Het doordenken van de wereld is een talige rationaliteit die hoort bij analytische mensen. De analytische soort mensen zullen onder bepaalde omstandigheden niet in staat zijn een wenselijke maatschappij te scheppen.
Wat hierbij dus een wenselijke maatschappij is, kan dus ook niet rationeel, talig of analytisch worden opgegeven. Hoogstens zouden we het begrip pluriform kunnen gebruiken, zonder dat daaraan meer wordt verbonden dan dat alle mogelijkheden open gehouden worden.
Is dit nu een waardenrelativisme of nihilisme? Ik zou juist zeggen dat het de waardering legt waar het traditioneel ontbreekt en dus waardendomeinen toevoegt aan een wereld waar maar al te vaak wordt buitengesloten.
bas 20-07-2007
ik ben het niet eens met darwins stelling dat evolutie gradueel en langzaam voltrekt, de natuur zelf is daar een voorbeeld van, mutaties ofwel sprongen in evolutie ontstaan door redenen die ons onbekend zijn maar waarvan de grondslag misshcien ook wel ondoorgrondelijk is.
dus als een mutatie ofwel een sprong in evolutie zich voltrekt is het de vraag of de mutatie een dominant gen is, en hangt het succes van de evolutie/mutatie af van de voortplanting van de mutatie zelf. Ik denk dat evolutie wanneer de omstandigheden optimaal zijn(overbevolking, rassenvermenging etc.) een mutatie en snel kan ontstaan.
ik heb zelf adhd en ik heb een boek gelezen over een alternatieve kijkwijze naar adhd, hierin beschrijft de schrijver de adhder als afstammeling van de ''jager'' wiens vermogens anders inzetbaar zijn dan die van de huidige ''agrarische'' samenleving, de drang naar spanning vergelijkt hij met de drang naar jacht, en het vergeten van bepaalde data's en gebeurtenissen wijt hij aan het feit dat er voor een jager geen nut is om te onthouden wanneer hij moet saaien wieden etc.
zou adhd dan ook een mutatie zijn? ofwel een sprong in de evolutie, bijna alle adhd of adders die ik ken zijn mensen die erg abstract naar de samenleving kijken, ik zie ethiek dan ook als iets relatiefs.
defineer ethiek?
zoals eerder gezegd, geloof ik dat ook ethiek te conditioneren is. het is niet zo moeilijk iemand iets verkeerds aan te leren zoals je al zei, je ziet een witte zwaan en door kortzichtigheid ga je er dan maar van uit dat ze dat allemaal zijn, doe dit met kinderen(hitlerjugend) en je creeert een generatie die uit ethisch oogpunt joden haten.
ja ze hebben verloren en zijn vrijwillig ofwel door de gemeenschap gedwongen/geconditioneerd hun denkwijzes te veranderen, maar als de duitsers gewonnen hadden was er dus een hele generatie op ethisch niveau totaal anders als de ethiek die wij hanteren.
normen, waarden ethiek....leuke woorden maar voor elk mens anders en toch probeert men het te globaliseren en in te prenten. dat zal nooit werken. de individualisatie die elk mens bezit zal dit in de weg staan. 1 sterke leider die veel mensen achter zich weet te scharen, een zogenaamde new world order die er net iets anders over denkt en hup, alles ligt weer op zn gat.
overlevingsdrang is altijd sterker dan normen, waarden of ethiek, want wat moet. dat moet.
want alles is nou eenmaal relatief.
Leon Hoeneveld 20-07-2007
@bas
over Darwin: geen enkel probleem als jij er zo over denkt. Er zijn natuurlijk best wel forcerende krachten denkbaar in de natuur en dat zorgt voor een reactie.
zou adhd dan ook een mutatie zijn?
Nee, een reactie ( tenminste dat denk ik)
defineer ethiek?
Een poging om met een waardenstelsel de wereld te controleren, beheersbaar, zekerder te maken.
Over oude Duitse normen:
Persoonlijk vind ik kwetsbaarheid een belangrijke waarde. Een maatschappij die kwetsbaarheid kan dragen is sterk. De Duitsers gingen uit van kracht, een krachtige maatschappij zou beter zijn. Maar als het kwetsbare ten onder gaat is er helemaal geen sprake van een stabiele toestand, want we zijn allemaal kwetsbaar en het schuift het alleen maar op. De meest kwestbaren vallen af, waarna een andere groep weer de meest kwetsbare groep wordt die onder druk komt te staan. Hoe sterk je ook bent, uiteindelijk ben je de meest kwetsbare groep.
want alles is nou eenmaal relatief.
Dat roep ik ook steeds als het me uitkomt.
Leon Hoeneveld 13-06-2008
Een opvatting is om een populatie opgebouwd te zien uit individuen. Ik zou het willen omdraaien een populatie maakt bepaalde vormen van individualiteit mogelijk. Het is zo dat de populatie ook grenzen heeft voor wat ze aan individualiteit toestaat. Dwaalt men te ver af in individualiteit dan verliest men de band met de populatie en raakt geïsoleerd.
Ethiek is dan een poging dat wat aan individualiteit wordt toegestaan vast te leggen in regels, taal of cultuur.
Het is daarom misschien niet helemaal juist om over behoefte aan ethiek te spreken, alsof het individu vanuit de individuele behoefte iets zou bepalen. Het zou dan juister zijn om te spreken over grenzen voor de individualisatie die door de populatie worden gegeven.
Dat zijn echt concrete grenzen en als men deze stelselmatig overschrijdt, komt men in een sociaal isolement, mist men de afstemming met anderen en kan niet reproduceren.
In een dergelijk geval gaat het individu vaak proberen een subcultuur op te zetten of de eigen regels te vormen. Afhankelijk van het succes dat daarmee bereikt wordt worden de grenzen voor individualisatie verlegd.
Je zou dan kunnen zeggen dat ethiek, als weergave van grenzen voor individualisatie, een bewegend iets is en niet zozeer een streven naar overbodigheid van regels. Men kan moeilijk de vaardigheid van mensen tot het vormen van subculturen verwijderen. Individualisatie kan niet voorkomen worden. Geen mens wil blijvend in isolement verkeren.
Deze site is auteursrechtelijk beschermd, op dit werk is de Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 2.5 Nederland licentie van Creative Commonsvan toepassing, tenzij anders vermeld.
Overzicht van alle RSS/Atom feeds van De Webfilosofen. Privacy polices en cookie beleid voor deze website
Deze website is geproduceerd door Markei WEBDISGN.
Deze pagina afdrukken