de Webfilosofen
on-line en on-demand denken
on-line en on-demand denken
Laatst gewijzigd op: 01-08-2006
Leven in vrijheid en als jezelf; het ideaalbeeld voor veel mensen.
Laten we de bovenstaande stelling eens analyseren.
Wat is leven? Daarover zijn de meningen sterk verdeeld. Is leven slechts een toevallig samenraapsel van wat cellen en chemische verbindingen die op een grappige manier met elkaar reageren; doel- en zielloos wat rondlopen op een onbeduidend planeetje dat draait rond een gemiddelde ster in een doodordinair sterrenstelsel?
Of is leven een uiting van een Goddelijke schepping? Of is het een universeel verschijnsel dat met de start van het universum in de big bang al was voorbestemd?
Tegelijk met deze vraag komt de zingevingsvraag heel snel om de hoek kijken en voor je het weet zit je in een zwaar religieuze discussie met bijbehorende dogma's.
Laten we leven in deze tekst definiëren als "ervaren"; het van "ervaringsinformatie" voorzien van een "bewustzijn" wat dat dan ook exact moge zijn.
Door vrijheid en in eigenheid is het mogelijk om "zo maximaal mogelijk" op je eigen unieke manier het leven te "ervaren".
De mens streeft naar "maximale ervaring". Dit streven verklaart ook voor een groot deel het streven naar maximale vrijheid en de bijna "natuurlijke drang" naar vrijheid.
Maar met individuele vrijheid komt ook verantwoordelijkheid. We kunnen als individu niet alles maar doen en laten wat ons goeddunkt. Verantwoordelijkheid voor het collectief; voor het geheel van mens en natuur; voor het Al. Vrijheid in gebondenheid. Een besef dat al zo oud is als er mensen in maatschappelijk / sociale verbanden samenleven. Een wankel evenwicht dat altijd moeilijk te bewaren is, zoals duidelijk blijkt uit de huidige discussie omtrent normen en waarden en de afbrokkelende maatschappelijke bindingen.
Laten we eens een aantal voorbeelden bekijken.
Waarom vinden we (tenminste de meerderheid van de maatschappij) moord "fout"? Omdat het het individu (door sommigen geduid als de goddelijke ziel) in zijn of haar ervaren verstoort. Het breekt de ervaring af. Het lijkt op het schenden van een soort universele "natuurwet". De "wet" dat alle leven zin heeft, namelijk het ervaren, hoe die ervaring er ook uit ziet. Het leven wordt door veel religies niet voor niets "heilig" genoemd.
Waarom vinden we vrijheidsbeperking of zelfs -ontneming fout zoals in totalitaire systemen: het beperkt het individu in zijn ervaring. Het is een vorm van onderdrukken; het voelt "onnatuurlijk", wellicht zelfs a-spiritueel.
Ethiek en moraal zijn menselijke pogingen van het streven om de individuele en daarmee unieke "levenservaring" in een collectief kader te beschermen en min of meer te "reguleren". Alle leven is waardevol, betekenisvol, ook al lijkt dat soms niet zo of zien we de dieperliggende betekenis niet direct of kost het ons ontzettend veel moeite om daar met "de rede" bij te komen.
Religies hebben hun regels en dogma's in eerste instantie opgesteld om de balans tussen enerzijds de vrijheid van het individu en anderzijds de verantwoordelijkheid naar het collectief duidelijker te maken. De 10 geboden (eigenlijk deels ook verboden; Gij zult niet ......) zijn daar een mooi voorbeeld van. Toen bleek dat "het volk" dit, zeker in combinatie met een angstmodel (hel en verdoemenis bij niet naleven) vrij makkelijke slikte en gehoorzaamde, is dit systeem van "religieuze regulering" vaak misbruikt en aangevuld met zogenaamd "Goddelijke leefregels" voor het uitoefenen van macht en eigen voordeel door de elite.
In wetgeving zijn ook regels opgenomen; vaak ingegeven vanuit religie maar ook vanuit een sociale noodzaak of vanuit de eerder genoemde "natuurwet". Met name de "sociaal geaccepteerde" en normen en waarden zijn hierin vertaald in wetten.
Hoe zinvol is het leven van een seriemoordenaar? Hoe zinvol het bestaan van Hitler? Wat is of was de zin van hun bestaan? Waarin lag hun "levenservaring"? Een moeilijke kwestie. Hoe kan je het bestaan van een massamoordenaar "verantwoorden" met name naar de slachtoffers?
Een dooddoener als "ook Hitler heeft op deze manier zijn levenservaring opgedaan" lijkt te gemakkelijk en stellen dat de zielen van de slachtoffers "gekozen hebben" hiervoor grenst aan het zeer onbetamelijke; sterker nog dat IS onbetamelijk en zwaar respectloos.
Laten we de evolutie (en dus leven) als de "wil naar Goddelijkheid" er nog eens bijnemen. Voor sommigen wellicht meteen een religieuze visie; in dit kader echter meer een beschrijving van een "drijvende kracht" achter het leven en de evolutie. Ook het begrip "God" staat in deze tekst niet direct voor een oude man met een lange witte baard, maar meer voor een bepaalde toestand waarin we keuzes maken die ingegeven zijn uit liefde, medemenselijkheid en compassie.
Hitler maakte de keuzes die hij maakte vanuit de (wellicht onbewuste) overtuiging dat dit zijn weg naar "Goddelijkheid" was; het was zijn drijvende kracht maar in ieder geval was het zijn manier om zijn levensovertuiging in de praktijk uit te drukken, hoe weerzinwekkend we dat ook vinden.
Maar voordat we tot "goddelijkheid" komen, moeten we deze eerst kwijtraken. We moeten "God" kwijt zijn, los van gekomen zijn, voordat de "zoektocht" terug begint. Laten we die situatie voor het gemak maar "de hel" noemen.
Eén ding is duidelijk geworden. Dat mensen uit ideologische overwegingen de meest verschrikkelijke dingen kunnen doen. Dat we geen mythologische of religieuze hel nodig hebben: we zijn als mensheid uitermate goed in staat die zelf te creëren; daar is geen "opperwezen" of duivel voor nodig.
Hitler liet ons zien dat we ook een enorm donkere kant kunnen hebben. Donkerder dan het voorstellingsvermogen van de meesten van ons voor mogelijk hielden. Hij liet ons een deel van onszelf zien; uitvergroot tot onvoorstelbare proporties waardoor we er niet meer omheen kunnen.
We MOETEN kijken, zien, (mee) ervaren, ons bewust worden; bijna noodgedwongen zoals de Duitse burgers die na de bevrijding van een concentratiekamp door de geallieerden gedwongen werden het kamp te bezoeken en de stapels uitgemergelde lijken, crematoria en massagraven te bekijken. Ze werden misselijk er van; onpasselijk. Ontkenning volgde: "Wir habben es nicht gewusst". Later kwam het inzicht dat men wel (mede)verantwoordelijk was. Medeverantwoordelijk door op de nazi's te stemmen, door lid te worden van de NSDAP. Een passieve medeverantwoordelijkheid door het negeren van de signalen van de ellende; de door rassenwetten georganiseerde systematische maatschappelijke uitbanning van de joden, de deportaties en uiteindelijke uitroeiing. Het NIET verzet plegen tegen de uitroeiing van de joden; de onverschilligheid. Feitelijk werden ze dus bijna onpasselijk van zichzelf.
Dat proces van bewustwording over de eigen (mede)verantwoordelijkheid; de erkenning van onze (als mens) donkere kant: dat is wellicht één van de functies van het leven van Hitler geweest. Niet als individu, maar wel waar we als mens of mensheid toe in staat zijn. Hierbij ons wel realiserend dat we dit pas achteraf zo zien.
Het heeft veel levens gekost maar het is onmogelijk om daarbij de vraag te stellen "of het dat wel waard was". Die vraag is even zinloos als het antwoord erop even onmogelijk lijkt. Het enige dat we kunnen doen is aanschouwen waartoe mensen in staat zijn, ons "in te voelen" in het lijden en er van te leren. Ons bewust te worden hiervan en dit bewustzijn in onze overtuigingen, denken en handelen in te bedden zodat herhaling wordt voorkomen. Het is aan onszelf om verantwoord en bewust met deze ""nalatenschap" om te gaan.
Wat lieten de slachtoffers ons zien? Welke zin heeft hun lijden en sterven gehad?
Een moeilijke vraag waarop geen eenduidig antwoord te geven is. En zeker geen antwoord voor de (nabestaanden van de) slachtoffers dat hun vraag over het waarom kan beantwoorden. Anderen (ook de schrijver van dit stuk) zijn vrijwel niet in staat om de omvang van het lijden te begrijpen, voldoende in te voelen. En misschien is dat juist wel de les die we als collectief hier uit moeten leren. Het kwaad en het lijden kan dusdanige proporties aannemen dat we niet meer in staat zijn die omvang te bevatten en ons dat te realiseren.
Het is niet voor niets dat ook andere ethische kwesties zoals euthanasie, abortus ook altijd erg beladen onderwerpen. Wanneer begint het leven, het bewustzijn, de ervaring van het leven? Is daar wel een specifiek moment of grens voor aan te wijzen? Kan dat op geheel verschillende momenten beginnen? Begint het leven bij de geboorte, bij de conceptie. Begint het leven wellicht in de embryonale fase? Of zou het op al die verschillende momenten kunnen plaatsvinden, afhankelijk van het "ervaringskader" van de betrokkenen? En is het leven van een dier of plant "minderwaardig" aan menselijk leven?
En welke rol speelt bewustzijn dan hierin? "Leeft" een eicel of een spermatozoïde al? Zijn zij "bewust"? Is er een "complexiteitsgrens" die overschreden moet worden voordat materie en leven "bewust" wordt? Of heeft "de ziel" zelf het moment "gekozen" waarop het in "het lichaam" indaalt of "uit haar kern" verschijnt?
Is bewustzijn of bezieling in de kern al in alles al aanwezig; in alle materie. Is alles in de kern "geest" en is materie slechts een "gecondenseerde" verschijningsvorm van "geest"? Of is er een duidelijke scheiding tussen het levende en het niet levende; bewuste en onbewuste materie?
Van een mens wordt algemeen aangenomen dat zij "bewust" is. Maar hoe zit het met dieren? En planten? Hoe verder we afdalen in de evolutieboom, hoe sterker zich de vraag opdringt of er sprake is van leven en bewustzijn. Een bacterie is leven maar is het bewust? En zo ja in welke mate dan? En een virus dan? Bijna het meest eenvoudige "levend" organisme dat we kennen. En een los molecuul of atoom? Is de in gesteente opgeslagen geologische informatie ook een vorm van bewustzijn, kennis; hoe beperkt en eenvoudig dan ook? Een bewuste aarde? Of is de kennis opgeslagen in de aarde maar zetelt het bewustzijn in de "lezer" van de kennis; en dus de mens?
Voor zover we weten is de mensheid het enige levende wezen met een zelf vastgelegde collectieve geschiedenis waaruit men "lering kan trekken". Het collectieve zelfbewustzijn. Laten we dankbaar zijn voor dit instrument en het wijs gebruiken.
Het gevaar van moraliteit en ethiek is dat het als een keihard referentiekader van goed en kwaad wordt beschouwd. Zwart en wit. Grijstinten bestaan niet meer; nuance en begrip gaan verloren. Veroordeling ligt dan op de loer.
De andere kant van het verhaal is even vervelend. Zonder een referentiekader kan vrijwel alle (wan)gedrag worden verantwoord. Ook niet bepaald een goede manier om een beschaving op te bouwen.
Waar het om draait is dat we wel moeten begrijpen waar bepaald gedrag door veroorzaakt wordt. Wat er de bron van is. Welke overtuigingen en waarden er aan ten grondslag liggen en waar die dan weer vandaan komen.
Ook zullen we een kader moeten hebben waartegen we dit afzetten. Binnen een kader "werkt" een bepaald gedrag of het werkt niet binnen dit kader. De consequenties van dit "buiten de kaders" treden zal een "sociale reprimande" zijn. Een correctie door de maatschappij om weer terug te keren "binnen de kaders", dan wel je (tijdelijk of definitief) buiten de maatschappij te plaatsen.
Die correctie of uitsluiting kan op verschillende manieren plaatsvinden. Een erg zichtbare is de toepassing van wettelijke "straffen"; gevangenisstraf, een geldelijke boete of in sommige landen zelfs de doodstraf als ultiem "uitsluitingsmiddel".
Hier bijt de morele slang echter in zijn eigen staart. Hoe moreel aanvaardbaar wordt de doodstraf dan gevonden door een maatschappij?
Andere correcties of uitsluitingsmiddelen zijn minder duidelijk en zeker niet geïnstitutionaliseerd.
Roddels, pesterijen, sociale of familiale uitsluiting, verstoting en bij sommige culturen zelfs eerwraak.
Het zijn uiteindelijk allemaal mechanismen om de "sociale cohesie" in stand proberen te houden.
De grote discussies gaan dan ook niet over de functie van ethiek en moraal maar om de gehanteerde standaarden en de gehanteerde mechanismen. Een ethische discussie in een ethische discussie.
Een spiraliserend systeem op zoek naar Het ware, het goede en het mooie.
Geplaatst door: Pascal Ploum | 2006-08-01 00:00:00
edward 01-11-2006
Pascal 01-11-2006
Edward,
Ik ben het eens met het volledig open staan en kritiek, en dus ook op je eigen begrippen. Of uitingen van religie, filosofie of spiritualiteit daarbij in de weg staan waag ik te betwijfelen. Zuiverheid komt uit je ziel, de rest zijn min of meer taalkundige begrippen die je kunt gebruiken. Als je "in jezelf" voldoende ontkaderd bent en weet dat het allemaal niet meer dan begrippen zijn zijn de genoemde zaken geen probleem. Dus als je ze als inspiratiebron gebruikt om je eigen waarheid uit op te bouwen of deze waarheid in delen van deze begrippen uit te drukken. Dus door ze niet dogmatisch te gebruiken maar creatief en persoonlijk.
edward 14-03-2007
Hi Pascal,
Misschien was ik wat kort door de bocht. Laat ik het met een voorbeeld verduidelijken. Stel je gelooft in reincarnatie. Dit komt natuurlijk niet zomaar uit de lucht vallen. Je hebt dingen gelezen, ervaren en je gedachten erover. Zo vorm je een soort persoonlijke definitie van reincarnatie. Zodra je echter gelooft in reincarnatie ,op welke manier dan ook, dan geef je er een bepaalde invulling aan. Zodra je dat doet zal dat je uitgangspunt zijn en hoe open sta je dan nog voor andere mogelijkheden. Ergens in geloven wil zeggen dat je zegt dat het op die manier in elkaar steekt. Dit geldt trouwens ook voor wetenschappers. Ook bij wetenschap moet je uitkijken dat je persoonlijke ervaring/filosofie je onderzoek niet kleurt. Het is gebleken dat ook wetenschappers er weleens naast zaten. Het zijn tenslotte ook maar mensen.
Edward
Maarten 25-06-2007
Edward,
In het religieuze veld heeft het begrip "geloven" een andere inhoud dan in het dagelijks spraakgebruik. Mij is altijd voorgehouden dat in religieuze zin geloven gelijk staat aan zeker weten en dan ben je niet meer vrij.
De wetenschap aanvaard daarintegen dat alle ontdekkingen en daaruit voortgekomen kennis "voorlopig" is en zo weer kan worden achterhaald door voortschrijdend inzicht.
Maarten
Deze site is auteursrechtelijk beschermd, op dit werk is de Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 2.5 Nederland licentie van Creative Commonsvan toepassing, tenzij anders vermeld.
Overzicht van alle RSS/Atom feeds van De Webfilosofen. Privacy polices en cookie beleid voor deze website
Deze website is geproduceerd door Markei WEBDISGN.
Deze pagina afdrukken