de Webfilosofen
on-line en on-demand denken
on-line en on-demand denken
Laatst gewijzigd op: 26-03-2009
In dit schrijven probeer ik deze vraag te beantwoorden vanuit ethisch perspectief. Wij mensen verbeelden ons de natuur en de reflectie daarop geeft daarmee een grondhouding weer. De grondhouding bepaald hoe wij over de natuur denken en hoe wij met de natuur dienen om te gaan. Aan de hand van zeven grondhoudingen probeer ik in dit schrijven meer licht op de zaak te werpen.
Physis, een term die de vroege Griekse natuurfilosofen voor de natuur gebruikten. Physis verwijst naar datgene wat op eigen kracht, ongedwongen (zonder ons toedoen) opkomt, bestaat en vergaat. De actieradius van de mens in het tijdperk van de physis was beperkt, daarom lag het accent met betrekking tot verantwoordelijkheid in de menselijke sfeer. Op de natuur had men nauwelijks vat. Er was dus geen enkele reden tot ethische reflectie. Wetenschappers (filosofen) hielden zich destijds vooral bezig met de onzichtbare natuur; de wereld van elementaire deeltjes (atomen), welke bouwstoffen waren voor de zichtbare natuur. Men was van mening dat de zichtbare natuur aan verandering onderhevig was, zodat zij derhalve geen betrouwbare kennis kon opleveren.
Sinds
Plato Grieks filosoof (427 v.Chr. - 347 v.Chr.), werd de natuur opgevat als
schepping, het werk van een intelligente, wiskundig onderlegde ambachtsman, die
ooit, aan het begin der tijden orde had geschapen in de chaos. Onderscheiden
werd een macrokosmos en een microkosmos. In de macrokosmos bevonden zich
perfecte, bolvormige, lichamen die perfecte, cirkelvormige, bewegingen
beschreven langs de oppervlakte van perfecte stereometrische, driedimensionale,
figuren; sferen. Ook op microniveau, op het niveau van elementaire deeltjes,
zou sprake zijn van mathematische perfectie. Alles natuurlijk op basis van
reflectie, wat dan tevens verklaard dat de visie een idealistische visie is. De
natuur als kosmos, dat was de natuur van de filosofen, de sterrenhemel ver
boven ons, de elementaire deeltjes die wij niet kunnen waarnemen. Er was grote
bewondering voor de mathematische dieptestructuur. Aldus was de natuur was een
theoretisch construct, een mathematische idealisering. Het mag duidelijk zijn
dat de gewone man met een dergelijk beeld niet uit de voeten kon en zich
eveneens niet met een ethische reflectie ten opzichte van de natuur bezig kon
houden. De wiskundige theorie van ideale cirkels is later door de natuurkundige
Kepler overigens terzijde gelegd met zijn ontdekking van elliptische
bewegingen.
Meer over sferen macrokosmos en microkosmos is te lezen in het boek Sferen van Peter Sloterdijk.
De Christelijke God overstijgt de macht van de mathematische ambachtsman uit de tijd van Plato. In deze visie is er weleen rol voor de ‘gewone' man weggelegd. Kon men eerst de natuur louter bewonderen, nu is er een actieve rol weggelegd; rentmeesterschap. De natuur die God schiep is perfect, maar de mens heeft hem, door de zondeval bedorven. Er ligt nu een actieve taak op hem te wachten, namelijk herstel van en juist gebruik, in overeenstemming met de bedoelingen van de schepper. Was het paradijs in zijn oorspronkelijke stadium een optimaal ecosysteem, nu door toedoen van de mens is daar geen sprake meer van. Was het paradijs eerst een lustoord, nu is het een oord waar gezwoegd moet worden om de zaak te herstellen. Dit proces zal tot in den eeuwigheid duren, vooraleer er verlossing komt van de schepper God.
In de late middeleeuwen vormt het faustistisch -(Dr. Johannes Faust (circa 1480-1540)- denken de basis voor een geheel andere benadering; de natuurwetenschappen en de moderne techniek. Men probeerde de natuur te overstijgen. Geheel deze periode kan gezien worden als de kindertijd van het industriële tijdperk. Was de Griekse kosmos een wereld op menselijke schaal, het faustistische universum is onmenselijk leeg en angstaanjagend groot (horror vacui). De mathematische grondstructuur waarmee dit universum wordt ontsloten is niet langer de bol, maar het assenstelsel, met assen van oneindige lengte en een willekeurig centrum. De plaats van de mens in het heelal is er een van unheimlichkeit' "Slechts dankzij de religieuze ervaring [..], zijn wij niet langer eenzaam en alleen in het oneindige heelal". Was er eerst geen aandacht voor de zichtbare natuur, in de vroeg moderne tijd was die er wel en met nieuwe moderne wetenschappelijke apparatuur zoals de microscoop, telescoop en laboratoria werd er een stap gezet om de natuur te begrijpen. Feit is dan wel dat de mens de wereld naar eigen principes kenbaar gaat maken, dit is het a-priori begrip van Kant, met andere woorden de mens dwingt de natuur zich naar haar principes te richten. Men was er met Newton van overtuigt dat men de natuur fenomenen met een handvol letters en cijfers kon beschrijven. Kant stond het volgende voor ogen; de (natuur) wereld passief beschouwen, en de opgedane ervaring actief ondervragen. De aanduiding universum stond voor een geneutraliseerde, gehomogeniseerde natuur welke rationeel, methodisch en terughoudend en aldus gevoelloos bestudeerd en beschreven werd. Werd er in moreel opzicht in eerste instantie afstand genomen van de natuur, de natuur is zoals zij zijn moet met al haar conflicten, de oplossing van haar conflicten vond zich in de dood van een concurrent. Later kwam er een kentering, met de erkenning van de rechten van een ander en ontstond er een burgerlijke samenleving die afstand kon nemen van ‘de natuurtoestand'. Met die verwijdering, was men in staat om wel op morele grondslag te reageren op natuurlijke fenomenen.
"De begin toestand was een idyllische fase, een toestand van harmonie, tussen de individuen, maar ook tussen lichaam en geest en tussen mens en natuur" vervolgens treed er een crisis op en de mens vervreemdt van zichzelf en zijn natuurlijke omgeving. "
Vanaf dat moment ontstaat het romantische verlangen
naar (gedeeltelijk) herstel van de oorspronkelijke situatie. punten van crisis
zijn oa: roofbouw (houtkap) tijdens de
industriële revolutie. Op dat moment ziet men in welke waarde de natuur
heeft, en verlangt men direct terug naar het oude (romantiek), het mag
duidelijk zijn dat er nu in waarden gedacht wordt. De natuur, het landschap
krijgt nu een esthetische en vooral morele betekenis. Bekende namen die de
natuur wetenschappelijk en op romantische wijze bestudeerden, dat wil zeggen;
in samenhang, harmonie en affiniteit en daarmee ook op ethische basis waren;
Rousseau, von Haller, von Humboldt, en Goethe.
Na de romantiek komt, in eerste instantie door Darwin (1809-1882), het realisme om de hoek kijken. Hij ziet geen samenhang en harmonie terug in de natuur, maar een toestand van strijd; struggle for survival ofwel een competitieve natuur in dienst van het voortbestaan van de soorten en de natuur als zodanig. Deze realistische ziens wijze vindt ook navolging in de romanliteratuur en de politiek. Ook de klassenstrijd van Marx is gebaseerd op Darwins ideeën. Verder zagen de liberalen de maatschappelijke competitie als gerechtvaardigd, in navolging van de survival of the fittest.
Als laatste en zeker niet als minste wil ik de filosoof Nietzsche aanvoeren welke zei;
"de mens maakt deel uit van een woekerende, genadeloze, gewetenloze, tirannieke, maar vooral ook: extreem creatieve en productieve natuur".
Bloch pleitte in zijn boek; Das prinzip Hoffnung voor een actueel handelen bezien vanuit het perspectief van een ideale toestand die men wil realiseren. Kort gezegd aandacht voor de toekomst. Een oude eerdere ethiek is dan niet meer bruikbaar, ethiek zal aan verandering; tijd, plaats omstandigheden onderhevig zijn. De mens is verantwoordelijk voor zijn natuurlijke omgeving, dit is de nieuwe ethiek, dit in tegenstelling tot eerder tijden toen de ethiek vooral gericht was op de mens zelf. Hiermee vervalt de grens tussen mens en natuur. Jonas sloot zich aan bij Bloch en kwam met de volgende drie imperatieven op de proppen;
Handel zo dat de effecten van je handelen verenigbaar zijn met het voortbestaan van echt menselijk leven op aarde.
Handel zo dat je voorwaarden voor het voortbestaan van echt menselijk leven op aarde niet in gevaar brengt
Handel zo dat je de integriteit van toekomstige generaties respecteert.
Het zal duidelijk zijn dat deze ethiek nog steeds antropocentrisch gericht is. De natuur wordt in wezen opgevat als een reservoir dat we op een rechtvaardige wijze moeten beheren in het belang van toekomstig generaties mensen. Duurzaamheidsdenken analoog aan het rentmeesterschap, met dien verstande dat de toekomstige generatie zal oordelen over onze daden nu. Langzaam vormt zich het besef dat de mens een bedreiging vorm voor de natuur en dit heeft tot gevolg dat er nieuwe wetenschappelijke disciplines zijn ontstaan zoals ecologie of sustainability science.
Tot slot de filosoof Martin Heidegger, die meent dat de genoemde nieuwe wetenschappen nog steeds een activistische mensopvatting is. " Beter is het afgelaten af te wachten tot een andere, meer zorgzame en dichterlijke wijze van omgaan met de natuur zich aandient, wanneer wij de natuur weer laten zijn en zij zich weer manifesteert als physis: datgene wat, zonder ons toedoen, opkomt en vergaat.
Het is nu aan de lezer om uit de aangeboden zienswijzen een visie uit te kiezen om de waarden die erin beschreven zijn praktisch een normatief karakter te geven. De ethiek ‘eist' van ons een kritische reflectie op de mogelijkheden en beperkingen van het natuurbeeld dat in ons eigen denken en handelen werkzaam is. Heden ten dagen is onze leefstijl er een van energie en dynamiek, wil tot macht en beheersing zijn daar kenmerken van en daarmee zijn wij van grote invloed op onze omgeving. Dat impliceert dat de wetende mens zijn gedrag kan aanpassen en bijstellen ter voordele van diezelfde omgeving. Het feit dat zich wederom aandient, is dan dat de mens alsnog een ‘controlefreak' blijft, is opnieuw een antropocentrische zienswijze. Een laatste vraag in dit schrijven is: Moet de mens niet een bescheidenere rol innemen in het co-evolutionaire proces van de evolutie? Min of meer in de denklijn van Heidegger zodat de natuur zichzelf, zoals bedoeld, reguleerd. Pas dan is een natuurlijk herstel mogelijk.
Dit artikel heeft als bron; Natuurbeelden (op zoek naar een nieuwe verstandhouding met de natuur) door Hub Zwart. Beschreven in het boek Ethiek (Amsterdam University Press)
Geplaatst door: Tino van Kampen | 2009-03-26 20:11:00
René Loesberg 30-03-2009
Tino,
Ik ben aan het worstelen met het begrip 'gelatenheid', dit in tegenstelling met de 'controlefreak'. Je hebt de theorie beschreven, maar ik mis de praktische invulling. Hoe gelaten moeten we zijn?
Moeten we een doorgebroken dijk niet meer maken? Moeten we al onze bezigheden bevriezen, waarvan sommige, zoals je al aangaf, een positieve uitwerking hebben op de leefbaarheid van de natuur?
De natuur is niet een ding-an-sich, maar juist een onderdeel van onze cultuur. Door zeven ideëen over de natuur te presenteren geef je al aan dat hier het perspectivisme in werking is. Wij hebben de natuur geschapen door het een naam te geven. Onze theorieën over de natuur komen van onszelf. Niet ingrijpen in de 'natuur' is hetzelfde als in een auto gaan zitten en wachten tot hij ons ergens mee naar toe neemt.
'Hout, rotsen en bomen produceren de echo's die wij verlangen te horen' - Ludwig Beethoven, over zijn liefde voor de natuur, ten tijde van zijn 6e symfonie, de Pastorale.
Dave 30-03-2009
Tino,
Interessant artikel wel, de vraag naar actief ingrijpen of 'gelaten' de natuur haar gang laten gaan. Nu kun je je afvragen of het de natuur haar gang laten gaan een 'gelatenheid' in zich heeft of meer een acceptatie en trachten een harmonie te bereiken met de natuur. Maar voor dit laatste geldt natuurlijk erg sterk dat dit voor de moderne mens een utopie of onmogelijkheid lijkt. Ik ben meer nieuwsgierig naar mogelijke oplossingen van G.L. Sachs of van Al Gore, waarbij pragmatisme een grote rol speelt. Via zon, wind en aardewarmte energie zijn bijvoorbeeld mooie oplossingen mogelijk, in combinatie met bevolkingsgroei tegengaan. Mooie nieuwe technieken die dit soort zaken ondersteunen/mogelijk maken.
De blik van Wubbo Ockels van de aarde vanuit de ruimte verandert iemand zijn houding over de aarde, hoe mooi die planeet is en hoe kwetsbaar in één oogopslag. Zulk soort besef kan helpen een ander perspectief in te nemen voor veel mensen.
Tino 01-04-2009
Rene, Dave;
In de grond 'moet' de mens dus gelaten zijn, maar praktisch is dit onmogelijk, omdat dit ook tot zijn ondergang kan leiden. Zie hiervoor het voorbeeld van een dijkdoorbraak. Uberhaupt is er al met de aanleg van zo'n dijk een gevecht met de natuur gaande. Overleven ligt in de natuur besloten. Er is dan sprake van een zekere controle. Maar een stap verder kan zijn om contole uit te oefenen over die zaken die de noodzaak overstijgen, die zaken die meer voor het gerief van diezelfde mens dienen.
Vanaf het eerste gevecht tegen de natuur, is er al sprake van cultuur; de aanleg van dijken, het droogmalen van polders, het cultiveren van diezelfde polders in de vorm van akker- en weidegrond. Later kan men die grond teruggeven aan de natuur en hiermee geven wij de controle uit de hand, alleen mens bedreigende situaties controleert men nog. Zo gaan gelatenheid en controle hand in hand; de mens in symbiose tot diezelfde natuur waarvan hij uitmaakt. Harmonie idd.
Gelatenheid dus niet in absolute passieve vorm.
Dave 02-04-2009
Tino,
Later kan men die grond teruggeven aan de natuur en hiermee geven wij de controle uit de hand, alleen mens bedreigende situaties controleert men nog. Zo gaan gelatenheid en controle hand in hand; de mens in symbiose tot diezelfde natuur waarvan hij uitmaakt. Harmonie idd.
Akkoord. We kunnen onze opgedane kennis ook niet ontkennen denk ik. Echt terug naar de natuur lijkt en utopie, maar zo'n harmonie model kan mooi zijn. De vraag is of dit mogelijk is en hoe. Ben persoonlijk wel optimistisch maar het zal niet vanzelf gaan.
Tino 02-04-2009
Dave;
Ik worstel regelmatig, soms plezierig, soms frustrerend met dit 'probleem'.
De vraag aan mij is dan, u hebt een zeer goede theoretische basis, maar hoe ga je dit praktisch vormgeven. Wat is uw ervaring met de opgedane theorie. Daarom is een praktische filosofie van belang, een filosofie die uitvoerbaar is. Het is mooi hoe dit proces van samenhang in groei zich vormt.
Leon Hoeneveld 05-04-2009
Tino,
Jos de Mul beschrijft in Cyberspace Odyssee hoe wetenschap van beheersing naar manipulatie gaat. We leven in een tijdperk waarin de natuur gemanipuleerd wordt of meer gaat worden.
Daarbij wordt langzamerhand de natuur als materieel of bron van energie van minder belang en de natuur slechts als informatiebron belangrijk, om kennis aan te ontlenen hoe we de manipuleerbaarheid op een hoger plan moeten tillen.
Naarmate de nood hoger wordt om te manipuleren met of naar de natuur, gaan we dat meer doen. De geheiemen van de natuur worden haar een voor een ontfutseld en daarbij boet de natuur steeds meer aan belang in. Er komt een tijd dat het begrip "natuurproduct" een negatieve klank heeft vergeleken met de producten die veiliger, betrouwbaarder, goedkoper zijn maar syntehetisch. Dat is het tijdperk dat de mens zelf synthetisch wordt, de synthetische mens.
Ik bedoel dat niet als schrikbeeld, alleen die mens kan overleven. Het andere alternatief is uitsterven.
Ik wil niet vooruitlopen op de gebeurtenissen, maar ik neem aan dat het romantisch verlangen naar de overweldigende natuurervaring vanzelf in virtuele werelden terug te vinden zal zijn, misschien minder overweldigend, maar wie weet dan nog het verschil?
Als we iets van de Darwiniaanse natuur weten, dan is het dat specialisatie een groot risico is, je moet als het ware mogelijkheden open houden. In feite is het leren manipuleren van de natuur een groot potentieel aan mogelijkheden, als het tenminste niet ingezet wordt voor specialisatie. Ik denk dat een groot gedeelte van de mensen desondanks die fout gaan maken.
Maar goed er is natuurlijk niets mis met een poosje lang optimaal aangepast te zijn aan de omstandigheden.
Tino 06-04-2009
Leon;
Het lijkt mij razend interessant om het boek van de mul te lezen, heb jij dat?
Jos de Mul mag ik in verband leggen met het post-humanisme.
De synthetisch mens is daar een uivloeisel van als ik het begrijp, maar kun je iets meer vertellen over het begrip specialisatie?
Leon Hoeneveld 07-04-2009
Hoi Tino,
ik heb het boek van de Mul en je kunt het lenen als ik er mee klaar ben.
Specialisatie bedoel ik vooral in de betekenis van aangepast zijn aan de omstandigheden. Je begrijpt dat de specialisatie vaak zodanig is dat als de omstandigheden veranderen de specialisatie betekent dat het moeilijk is je dan nog aan te passen.
Deze site is auteursrechtelijk beschermd, op dit werk is de Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 2.5 Nederland licentie van Creative Commonsvan toepassing, tenzij anders vermeld.
Overzicht van alle RSS/Atom feeds van De Webfilosofen. Privacy polices en cookie beleid voor deze website
Deze website is geproduceerd door Markei WEBDISGN.
Deze pagina afdrukken