de Webfilosofen
on-line en on-demand denken
on-line en on-demand denken
Laatst gewijzigd op: 19-09-2008
Onze taal is rijk aan -ismen; termen die verwijzen naarconcepten, systemen, leefwijzen, georganiseerde activiteiten,ideologieën, artistieke stromingen. Een bijzonder -isme is het nihilisme, dat vaak door tegenstanders van een bepaalde denktrant gebruikt wordt als verwijt; denkers worden beschuldigd van nihilisme, slechts weinigen zien het als geuzennaam. Met dit artikel wil ik aantonen dat de gangbare definities en het gebruik van de term niet overeen stemmen. Tegelijk introduceer ik een nieuw gebruik van de term nihilisme, in de vorm van de maschinenmensch.
Het woord nihilisme komt van het Latijn nihil= niets. Het woord werd het eerst gebruikt door Friedrich Jacobi in zijn boek Sendschreiben an Fichte(1799)2, als benaming voor de uiterste ontkenning.
Het nihilisme heeft zijn wortels in het scepticisme, waarbij elke uitspraak betwijfeld wordt, niet om dwars te zijn, maar om de boel nader te onderzoeken. Uiteindelijk werd er zo vaak betwijfeld, dat de overtuiging ontstond dat de mens nooit iets zeker kon weten, het extreme scepticisme. Hieruit ontstond het kennis-theoretisch nihilisme, dat de mogelijkheid ontkent van het bestaan van kennis en waarheid, in postmoderne tijd heet het anti-fundamentalisme. (anti-foundationalism)3. Ook bestaat er een ethisch nihilisme, dat stelt dat er geen universele moraal of waarden zijn. Goed en kwaad zijn vaag en het ‘goed’ handelen van een individu is het gevolg van sociale druk. Stamvader van het nihilisme in dit opzicht is Max Stirner (1806 - 1856), die in zijn boek; Der Einzige und sein Eigentum,een egoïstische samenleving schetst, gebaseerd op het egoïstische individu, die zijn vrijheid als enige waarde ziet.4De mens als nihilist komt het eerst voor in een boek van Ivan Toergenjev; Vader en zonen(1861). Een nihilist, zegt Toergenjev, is een mens die niet buigt voor autoriteiten, die geen enkel principe op goed vertrouwen aanneemt, ongeacht de eerbied die men voor deze principes betoont. Het Rusland aan het einde van de 19eeeuw is de bakermat van het politiek nihilisme; een reactie op het absolutisme van de tsaar en voorloper van de revolutie.5In de twintigste eeuw is het existentialisme de belangrijkste nihilistische stroming, een denkwijze waarbij de mens in een betekenisloze wereld wordt geworpen. Dit geeft vrijheid , maar ook angst en eenzaamheid.Op het internet vinden we groepjes uit de antiglobalistische hoek die zichzelf nihilistisch noemen, met vlag en al.6
Bij verschillende bronnen treft men zeer uiteenlopende definities van de term nihilisme aan. Enkele voorbeelden;
Van Dale handwoordenboek hedendaags Nederlands: ‘Het verwerpen van alle stellige overtuiging of van alle binding op esthetisch, filosofisch of sociaal gebied’
Reed buisiness information 7; 'Een ontkenning van elke bestaansgrond van een objectieve waarheid. Een geloof dat het leven eigenlijk zonder zin of doel is. Dit leidt bij deze mensen vaak tot een vernietigingsdrang t.o.v. zichzelf of van de maatschappij'.
Filosofisch woordenboek8'In algemeen: filosofie van de ontkenning. 2. Opvatting dat het bestaan van kennis (epistemologisch nihilisme) en waarden (moreel nihilisme) compleet afwijst. 3. Opvatting dat aan geen enkel object of subject betekenis of een doel kan worden gegeven (existentieel nihilisme)'.
Muiswerk educatief9; 'Het nergens in geloven'.
Een filosoof die het meeste verbonden wordt met het nihilisme is Nietzsche. Zijn bekendste citaat is:"God is dood", waardoor Nietzsche door theologen het stempel 'nihilist' krijgt. Hij beschuldigt op zijn beurt het christendom weer van nihilisme. Deze spraakverwarring is symptomatisch voor het gebruik van de term.
Vanuit christelijk standpunt is Nietzsche een nihilist, omdat hij het bestaan van God en hemel ontkent, en de moraal niet ziet als gegeven door een hogere macht. Nietzsche ziet juist zin in het leven doordat de mens actief omgaat met de gegevenheid van het leven, dit leven omarmt in voor en tegenspoed, zonder te vervallen in zingeving door een ongeziene achterwereld. Volgens Nietzsche is een nihilist iemand die zich afzet tegen de werkelijkheid, iemand die metafysica nodig heeft. Nietzsche noemt het christendom nihilistisch omdat het de mensen de zin van het aardse leven ontneemt en ze tevreden stelt met een metafysica die de zin van het leven in een andere wereld zoekt. Hij noemt dit echter een passief nihilisme. Passief, omdat het een geest van deemoed, berusting en vergeving kent. Als het christendom aan belang inboet, komt het atheïstisch, actieve nihilisme tevoorschijn. Dit nihilisme ziet Nietzsche als nog onwaardiger dan het christendom. Aan de metafysische behoefte wordt niet meer tegemoet gekomen, de aandacht verschuift van binnen naar buiten, het zoekt iets om de schuld te geven van een betekenisloos bestaan. De schuld wordt bij de ander gevonden. In plaats van 'ik ben niet waard te zijn', een wraakzuchtig 'jij bent niet waard te zijn'. Dit is het nihilisme van de Laatste Mens, waarbij niets zin heeft en alles waarde-loos is.
Als we naar de definitie van het nihilisme bij van Dale kijken: 'Het verwerpen van alle stellige overtuiging of van alle binding op esthetisch, filosofisch of sociaal gebied’, dan kunnen we Nietzsche geen nihilist noemen, omdat hij wel een zeer duidelijke overtuiging in zijn filosofie kent. Ook het christendom kunnen we niet nihilistisch noemen, hier is een duidelijke overtuiging te vinden. En de Laatste Mens? Ook hier vinden we een overtuiging; het is altijd de schuld van een ander.Bij alle stromingen en filosofen die in het verleden nihilistisch genoemd werden zijn stellige overtuigingen en principes te vinden. Het anti-fundamentalisme is er van overtuigd dat er geen fundament voor onze kennis is. Max Stirner is er van overtuigd dat het egoïstische individu de grondslag voor de samenleving moet zijn. Ook de politieke nihilisten, de existentialisten en de antiglobalistische nihilisten hebben zeer duidelijke ideeën hoe het wel of niet zou moeten. Volgens Van Dale en andere woordenboeken die ik geraadpleegd heb, kunnen we al deze stromingen niet nihilistisch noemen. Definitie en gebruik staan op gespannen voet met elkaar.
Als je ergens niet in gelooft, heb je een stellige overtuiging, namelijk dat iets niet bestaat. Atheïsten kan men ook geen nihilisten noemen, omdat ze een geloof hebben; ze geloven namelijk dat God niet bestaat. Het nihilisme is dus niet gedefinieerd door ergens tegen te zijn. Agnostici komen eerder in aanmerking, zij zijn niet voor of tegen, maar deze afzijdigheid is altijd beperkt tot het probleem van het wel of niet bestaan van God. De definitie van nihilisme is breder. Is de definitie in het woordenboek verkeerd, of bestaan er geen nihilisten?
De
echte nihilisten moeten we zoeken bij de conformisten, die doen wat
er van hun verwacht wordt, zonder kritische gedachten. Mensen zonder
mening, zonder doel, die zich laten meevoeren met de stroom, zichzelf
verliezen in het 'men'. De mens is een sociaal wezen en conformisme
is een normale neiging, die komt uit de wens om bij een groep te
horen. De extreme conformist gaat verder, verliest zijn vrijheid en
persoonlijkheid om totaal in de groep op te gaan. We zien dit bij
soldaten, bij wie deze extreme conformiteit door opleiding wordt
opgewekt. Als dit zeer grondig gebeurt, zoals bij de einsatztruppen
van de SS, kunnen mensen dingen doen die ze zelf voor immoreel
houden. Mensen worden zo machines en zien zichzelf ook zo, zij houden
zichzelf voor onschuldig; bevel is bevel. Dat noem ik nihilistisch.
Ook een mildere vorm van conformisme, wat ik het lijdzaam conformisme noem, een vorm waarbij een individu een leven leidt van totale gezichtsloosheid, is nihilistisch. Deze mensen worden geboren, planten zich voort en gaan dood in totale onschuld. Een leven dat niets origineels biedt, een leven beheerst door externe prikkels. Ze kunnen niet anders dan ergens bij horen, maar niet als een meewerkend deeltje van een groep, maar als een onderdeeltje van het geheel. Dit is de maschinenmensch.
De maschinenmensch kan niet bestaan zonder groep of institutie. Het wanhopig op zoek zijn naar iets om bij aan te sluiten komt voor in het verhaal Van Edgar Allan Poe: 'De man van de menigte'.In dit verhaal observeert de verteller, in een bui van filosofische beschouwing, de menigte op de straat in Londen. Eén man valt hem op, en de verteller besluit hem te volgen om zijn doel te ontdekken. In de achtervolging, die twee dagen in beslag neemt, blijkt dat de man als enige doel het verblijven in een groep heeft. Een winkelende menigte of een groep cafégangers, het maakt niet uit. Zodra een groep uiteenvalt, gaat hij vertwijfeld op zoek naar een nieuwe.
Eenmaal een groep gevonden, wil de maschinenmensch hiermee vergroeien. De communicatie door middel van mobiel, email en mobiliteit is het zenuwstelsel van de groep. De enorme massa van communicatie die uitgewisseld wordt dient niet ter informatie, maar als hechtmiddel van het maschinenmensch-netwerk. Gezin, familie en kennissenkring zijn van belang om het netwerk te vergroten. In dit netwerk zijn alle contacten oppervlakkig, vriendschap in klassieke zin wordt niet gezocht, omdat dit verantwoordelijkheid met zich meebrengt. Te persoonlijk worden wordt als last ondervonden, voor alles moet het probleemloze gevoel staan. Veel aandacht wordt besteed aan uiterlijkheden; mode is een vorm van passief conformisme dat goed ligt, omdat hier geen actieve creativiteit is gevraagd, en het de binding met het netwerk verhoogd. Belangrijk onderdeel van het maschinenmensch-netwerk is hun werk, dat echter geen enthousiasme kan voortbrengen. Ze willen geen inspraak, geen lid worden van een bond, ze willen een radertje zijn in het grote werk, met totale onverantwoordelijkheid.
De maschinenmensch maakt geen bewuste keuzes, anders kunnen we ook niet van nihilisme spreken. De maschinenmensch laat zich meevoeren op de stroom van het leven, ze zijn als de mensen in de grot van Plato, tevreden met een pseudo-bestaan en zullen verstoord reageren als een non-conformist hun probeert wakker te schudden. In zijn werk 'Zijn en Tijd'' noemt Heidegger de maschinenmensch als 'vervallen in het men'12,in de ban van het 'alledaags met-elkaar-zijn in andermans macht'.De maschinenmensch ervaart dit echter niet zo, en ziet zijn levensstijl als een volwaardig leven. Hij is zich zeer wel bewust van anders denkende non-conformisten, maar ziet deze als afwijking, als gedrocht. Dit is het echte nihilisme: een ontkenning van de mens als zelfstandig, verantwoordelijk individu.
Noten
1http://www.iep.utm.edu/n/nihilism.htm
2http://plato.stanford.edu/entries/friedrich-jacobi/
3http://www.public.asu.edu/~jvanasu/Anti-Foundationalism.htm
4Nederlandse website en goede vertaling; http://home.tiscali.nl/centenaar/stirner/
5http://www.newadvent.org/cathen/11074a.htm
6http://www.counterorder.com/
7http://www.verhoevenmarc.be/PDF/Glossarium.pdf
8http://www.filosofischwoordenboek.nl/content/nihilisme.html
9http://www.muiswerk.nl/WRDNBOEK/LTR_N/W7426.HTM
10Zie ook; Sybe Schaap,De mens als maat, Nietzsche's worsteling met het ressentiment.Budel 2003
11Term uit: Thea von Harbou,Metropolis
12Martin Heidegger,Zijn en tijd,Nijmegen 1999. p. 231-233
Geplaatst door: Rene Loesberg | 2008-09-19 19:41:00
Noppen Stefan 27-09-2008
Komt je omschrijving van nihilisme dan niet dichtbij " het verstand op nul zetten -isme" of "het kan me eigenlijk niet schelen- isme" of "laat me met rust -isme" ?
Maar wat dan met het "nirwana" van de boeddhisten? Is dat ook niet zo iets?
René Loesberg 27-09-2008
[van forum]
Stefan,
Het verstand-op-nul-lisme komt er aardig bij in de buurt. Veel mensen praktiseren deze levenswijsheid; "Verstand op nul en gáán". Eigen verstand is te moeilijk, het is beter te beamen wat anderen zeggen.
Het-kan-me-niet-schelen-isme en laat-me-met-rust-isme zijn niet van toepassing. Het kan de maschinenmensch juist veel schelen of hij aangesloten is op het netwerk, zie het verhaal van Poe.
Van Oosterse filosofie weet ik nog niet veel (in oktober begin ik aan een cursus), maar toch een poging. In het hindoeïsme is het de bedoeling dat de Atman (de persoonlijke ziel) versmelt met Brahman (de wereldziel). De maschinenemensch doet dit al op aarde, en wil versmelten met het netwerk, het 'men'.
In het geval van het boedhisme ligt het anders, hier is het doel om te ontsnappen aan de cirkel van wedergeboorte, naar het nirvana. Medelijden met de mens kan leiden tot terugkeer naar de aarde in de vorm van een Bodhisattva.
Dit is heel erg versimpeld, maar de verhouding maschinenmensch/ 'het men' is net als Atman/Brahman.
Tino van kampen 04-10-2008
Rene;
Ik zal je artikel nog eens goed lezen.
maar met
3. Opvatting dat aan geen enkel object of subject betekenis of een doel kan worden gegeven (existentieel nihilisme)'.
Kan ik niet leven. Ik meen dat ik juist wel betekenis aan mijzelf en mijn leven kan geven, omdat het er op zich niet is. Vanuit de "lege ruimte" kan ik betekenis aan "dingen" geven.
Dit zou dan een min puntje van het existentieel nihilisme zijn.
Tino van kampen 04-10-2008
De schuld wordt bij de ander gevonden. In plaats van 'ik ben niet waard te zijn', een wraakzuchtig 'jij bent niet waard te zijn'. Dit is het nihilisme van de Laatste Mens, waarbij niets zin heeft en alles waarde-loos is.
Een atheistisch ingestelde humanist, welke zich bij uitstek bezighoudt met de existentie en de essentie, zal zo iets nimmer menen. Ik begrijp het citaat dan ook niet, heeft nietzsche dit werkelijk zo bedoeld of,....
En exitentialist kan toch geen nihilist zijn, hij kan wel het nihilisme als uitgangs punt nemen, het bekritiseren en het bestaan vorm en zin geven. Vanuit een Niets gedachte Iets worden of zijn.
Het kopje defintie en gebruik heeft een sterke inhoud!
De echte nihilisten moeten we zoeken bij de conformisten, die doen wat er van hun verwacht wordt, zonder kritische gedachten.
Zo bezien kan Nietzsche geen nihilist zijn.
Toch kan zo nu en dan op gaan in de menigte, je met de stroom mee laten voeren louterend werken. Af en toe ben ik dan een machine mensje ;-)
Toch al met al een goed stuk Rene, veel researchwerk ook gezien de noten!
René Loesberg 04-10-2008
Tino,
Als je meer wilt weten over Nietzsche en zijn worsteling met het ressentiment, dwz de laatste mens, adviseer ik Sybe Schaap; De mens als maat, DAMON Budel 2003 Dit is een Nietzsche-analyse waar ik mij zeer in kan vinden.
De opzet van mijn artikel is een nieuwe definitie van de term nihilisme omdat de oude definities te veelduidig zijn, wat nu maar weer blijkt uit de discussie op het forum.
Als je interesse hebt, kan ik je ook mijn boekje Neonihilisme mailen, een jeugdzonde.
Deze site is auteursrechtelijk beschermd, op dit werk is de Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 2.5 Nederland licentie van Creative Commonsvan toepassing, tenzij anders vermeld.
Overzicht van alle RSS/Atom feeds van De Webfilosofen. Privacy polices en cookie beleid voor deze website
Deze website is geproduceerd door Markei WEBDISGN.
Deze pagina afdrukken