de Webfilosofen
on-line en on-demand denken
on-line en on-demand denken
Laatst gewijzigd op: 29-08-2008
De vraag of wij vrij zijn in het maken van beslissingen houdt de filosofie al eeuwen lang bezig. Bestaat de vrije wil of zijn wij onderdanen van het lot? Alle mogelijke antwoorden op deze vraag zijn reeds verkend en kennen voor- en tegenstanders. Er zijn deterministen, die zeggen dat alles van te voren vast staat, zodat het feit dat u straks een banaan gaat eten al eeuwen geleden in de sterren stond geschreven. Er zijn indeterministen, die het tegendeel beweren en als bewijs van hun vrije wil geen bananen eten. Er zijn ook compatibilisten, die beweren dat het eten van een banaan een innerlijke oorzaak heeft en dus vrije wil is.
De onenigheid komt doordat de term ‘vrije wil' een definitieprobleem heeft. Het is een abstract begrip waarvoor geen eensluidende definitie gevonden kan worden. We kunnen beter een stap verder kijken naar iets dat duidelijker is, namelijk de handeling.
Door te handelen laten wij zien hoe we over iets denken. Onze hersenen sturen onze spieren waardoor wij in actie komen, of juist niet, wat ook een vorm van handelen is. Door de handeling en zijn oorzaken te onderzoeken komen wij misschien op het spoor van de vrije wil.
We kunnen handelen door een directe reactie, bijvoorbeeld door het terugtrekken van een hand uit een vlam. Deze directe reactie wordt uitgevoerd door een lichamelijk reactiesysteem dat handelt buiten de rede om. Bij deze handeling is duidelijk geen sprake van vrije wil.
We kunnen handelen uit instinct, bijvoorbeeld bij een vlucht/vecht situatie. Ook hier neemt het lichaam de regie over. Het verandert de hartslag, doorbloeding, beademing en stofwisseling door elektrische stroompjes en chemische stoffen. Ook hier vinden we geen vrije wil.
Alleen als wij de tijd krijgen om ergens over na te denken voor we gaan handelen, lijkt de vrije wil in beeld te komen. Wij verzamelen gegevens van onze zintuigen, onze emoties, van ons geheugen en maken dan een afweging, die een bepaalde handeling tot gevolg heeft.
Ons handelen wordt dus voorafgegaan door een afweging die gevoed wordt door diverse impulsen.
De belangrijkste impuls tot handelen komt meestal uit onze begeerte. Onze begeerte is een verzameling driften uit de tijd dat wij nog met gespleten tong over de grond kropen. Diep ingebed in onze hersenen borrelen de reptieldriften en roepen om voedsel, seks en macht.
Een laag hoger vinden we de impulsen die te maken hebben met het sociaal functioneren op basisniveau: het kudde-instinct. Dit instinct zorgt dat we willen opgaan in de groep en niet uit de pas gaan lopen met wat ‘men' vindt.
Onze gecompliceerde menselijke samenleving heeft nog een belangrijke impulsgenerator gemaakt: de moraal. Onze overtuiging van wat goed of kwaad is, speelt een grote rol bij het nemen van beslissingen.
Onze zintuigen leveren de impulsen uit het heden. We nemen de situatie waar zoals die op het ogenblik geldt.
Ons geheugen levert de impulsen uit het verleden. Onze ervaring is belangrijk in het nemen van beslissingen voor een nieuwe handeling.
Ons geweten levert impulsen uit de toekomst. Een belangrijk onderdeel van de overweging is de vraag of men later last van zijn geweten gaat krijgen.
Onze emoties leveren impulsen van het lichaam. Ons lichaam is een maalstroom van elektrische stroompjes en chemische stoffen, ook deze hebben invloed op onze beslissing.
De sterkste impuls komt van ons ego. De drang tot zelfbehoud overstemt de anderen en is altijd aanwezig in de afweging.
Zo tel ik al acht stemmen in mijn hoofd voor het maken van mijn afweging. Acht touwtjes die mij in verschillende richtingen willen trekken; begeerte, kudde-instinct, moraal, zintuigen, geheugen, geweten, emoties en ego. Maar daar blijft het niet bij. Elk van deze touwtjes zijn in de loop der jaren van ons leven op beïnvloed door ontelbare interne en externe factoren. Ik ga bij elk van deze touwenbundels op zoek naar de vrije wil.
Onze begeerte is meestal de laatste plaats waar men de vrije wil zoekt. Veel mensen vinden dat ze slaaf van hun begeertes zijn, Nietzsche zei al dat door het onderbuikgevoel de mens zich niet gauw voor een god houdt. Het Boeddhisme wijst de begeerte zelfs aan als de veroorzaker van het lijden op aarde. De begeerte kent geen bovengrens en is onderhevig aan gewenning, waardoor de mensen steeds meer willen. De bevrediging van de basale behoeftes; geen dorst, geen honger en geen kou is in de Westerse wereld lang niet genoeg om een ‘gelukkig' leven te leiden. De begeerte wordt opgestookt door reclame en overvloed, gewenning treedt op door het streven naar extremen in seks en geweld. In de begeerte vinden we impulsen uit de onderbuik, die beïnvloed worden door prikkels van buiten. Hier is geen vrije wil.
Het kudde-instinct is kijken naar de ander. Als sociaal wezen willen wij bij een bepaalde groep horen. Het ‘men', zoals Heidegger de ander noemt, bepaalt voor een groot deel ons handelen. De mate waarin wij ons laten leiden door wat andere mensen vinden is ons verloren zijn in het ‘men'. Zelfs als wij niets van de massa willen weten en ons er van willen distantiëren, zijn we afhankelijk van dat ‘men'. Het ‘men' dicteert in de vorm van mode en buren. De mode schrijft ons voor hoe we ons moeten kleden om niet ‘voor gek te lopen' bij de groep waarin wij ons willen begeven. Ook het consumentisme levert een bijdrage in de vorm van de seizoensmode. De buren, zeker in vinexlocaties, zijn ons ijkpunt in het materialisme. Vrije wil? Ik dacht het niet.
Onze moraal wordt beïnvloed door duizenden factoren, waarvan de belangrijkste in vier groepen te verdelen zijn; karakter, opleiding, opvoeding en omgeving. Hebt u echt de idee van goed en kwaad zelf bedacht? Natuurlijk niet. Uw ouders, leraren, boeken, vrienden en geloof hebben uw moraal gesmeed. Uw karakter bepaald hoe deze invloeden doorwerken in uw moraal. Karakter zorgt dat andere invloeden beter of slechter kunnen doorwerken in de moraal. Iemand kan meer of minder beïnvloedbaar zijn voor manipulaties van buitenaf die de moraal willen vervormen. Beide uitersten zijn slecht voor het individu, iemand die zich makkelijk laat beïnvloeden kan geen koers uitzetten in het leven, iemand die zich nooit laat beïnvloeden door nieuwe ideeën volgt een starre koers die zijn ondergang kan betekenen. Ook de moraal levert geen vrije wil.
De zintuiglijke waarneming lijkt simpel, maar is het niet. Chemische stoffen werken in op onze neurotransmitters en kleuren de informatie die wij ontvangen van onze zintuigen. De buitenwereld belaagt onze zintuigen met informatie en desinformatie. Wat kunnen we geloven? Wat wíllen we geloven? Ook de zintuiglijke stem is een stem van buiten.
Is ons geheugen niet beïnvloedbaar? Zijn al uw herinneringen van staal? Vroeger was alles beter, omdat wij zelf selectief met ons geheugen omgaan. Ik heb zelf een levendige herinnering van een stier die door de straat rende, deze herinnering wordt door iedereen die de situatie toen kende tegengesproken. Nu begin ik te twijfelen, heb ik de stier echt gezien, of was het een droom?
Van het geweten willen wij geen last krijgen. Doorgaans denkt men bij geweten aan een klein stemmetje in het achterhoofd dat ons handelen in het verleden veroordeelt, maar bij het maken van een afweging heeft het geweten de rol van de geest van de toekomst. Voor het geweten speelt hetzelfde als bij de moraal, gedurende ons leven verandert ons geweten voortdurend onder invloeden van buiten.
Zelfs onze emoties worden beïnvloed door zoiets onbenulligs als voedsel. Niemand zal ontkennen dat de beslissingen die wij nemen gekleurd worden door hoe wij ons voelen. Honderden chemische stoffen in ons lichaam zorgen, in samenwerking met ons karakter, voor een belangrijk element in het maken van beslissingen.
Eindrechter is het ego. Wij zullen nooit handelen tegen ons eigenbelang. Als wij de vrije wil willen ontdekken moeten wij hier zoeken. Spinoza stelde dat goed en kwaad eigenlijk niet bestaan, maar dat al het menselijk handelen voortkomt uit eigenbelang. Een persoon zal altijd, bewust of onbewust, streven naar het beste voor zichzelf. Altruïsme bestaat niet! Een schijnbaar onbaatzuchtige daad is altijd beter voor het individu, soms om het geweten te sussen, of als vlucht. Als iemand zich schijnbaar opoffert voor een nobel streven, wil dat alleen maar zeggen dat die persoon zulke sterke gevoelens voor het streven koestert, dat hij niet kan leven met de wetenschap dat hij niet het maximale heeft gedaan. Verlies van leven is voor sommigen te verkiezen boven een leven, geplaagd door het (gemanipuleerde) geweten. Zo is het levensoffer een daad van eigenbelang, zeker als de persoon gelooft in een beloning in het hiernamaals. Van dit principe wordt al sinds het begin van de mensheid gebruik gemaakt. Door indoctrinatie van groepen (religieus of nationalistisch) wordt het levensoffer eigenbelang, denk maar aan de eerste wereldoorlog of de islamitische zelfmoordaanslagen. Vrije wil?
We zien dus dat de overweging die wij maken, voorafgaand aan de handeling, ontstaat uit een veelheid van factoren, waarvan de meeste invloeden van buitenaf zijn, invloeden uit het verleden of het heden. Een van de weinige factoren die we misschien als ‘eigen' kunnen duiden is het karakter. De vrije wil hebben we nog niet gezien. We kunnen de ‘wil' definiëren als het eindresultaat van de afweging die aanzet geeft tot handeling, maar kunnen wij die vrij noemen?
Een verschijnsel dat tegen het bestaan van de vrije wil pleit is de voorspelbaarheid. Hoe beter je iemand kent, hoe beter je het gedrag van degene kunt voorspellen. Dat de voorspelbaarheid belangrijk is in intermenselijke verhoudingen blijkt als wij kijken naar iemand die onvoorspelbaar genoemd wordt. Bij een persoon met onvoorspelbaar gedrag denken wij al snel aan een psychische storing, terwijl dit gedrag, meer dan ‘normaal' gedrag, van vrije wil getuigt. Iemand met onvoorspelbaar gedrag is natuurlijk net zo'n speelbal van zijn impulsen als ieder ander.
Het feit dat je het gedrag of voorkeuren van iemand kunt voorspellen wijst er op dat je, door ervaring, begrijpt welke impulsen inwerken op iemand die moet handelen. Door menselijk gedrag te bestuderen kan je met grote zekerheid voorspellen hoe mensen, al ken je ze niet, zullen gaan reageren in bepaalde omstandigheden. Oplichters van alle tijden hebben van deze wetenschap gebruik gemaakt.
De mens is een marionet die, zonder poppenspeler, met ontelbare draadjes verbonden is met evenzoveel invloeden. Alleen het handelen is zichtbaar, en is het gevolg van een innerlijke afweging die uitgaat van het gedachte eigenbelang, doormiddel van invloeden die grotendeels van buiten komen, invloeden die een persoon gevormd hebben, uit het verleden of het heden.
Geplaatst door: Rene Loesberg | 2008-08-29 14:01:00
Valère De Brabandere 29-08-2008
--Is de titel "De onvrijwillige wil" op zich al geen contradictie ?
--Moet een 'wil' per sé niet vrij zijn ?
--Je kan natuurlijk gedwongen worden de wil van een andere te doen ; maar is eigen wil per definitie niet vrij te noemen ?
--De mens kan men uiterlijk onvrij noemen en innerlijk vrij . Of de mens is bezitter van een deel van de totale vrijheid ...M.a.w. hij is vrij en onvrij ; en zo ook dus zijn wil .
--Vrijheid blijkt eerst uit het handelen ; maar men kan ook vrijheid van denken hebben ...
--En vrijheid van handelen begint met vrijheid van denken .
--De mens, alhoewel fel gedetermineerd door zijn omgeving en ook door zijn eigen natuur, bezit in zijn binnenste toch ergens een onbewogen beweger, die hem aanzet te denken en te handelen ; en dit begin, die onbewogen beweger moet men wel vruj noemen ...
--De mens handelt nu eenmaal met zicht op de toekomst ; m.a.w; hij plant, streeft en verlangt altijd naar 'iets' .
--Als het resultaat van dit handelen en streven op voorhand zou bepaald en vastgelegd zijn ; zou de mens werkelijk 'onvrij' zijn en handelen ; maar is dat zo ???
--De mens streeft naar 'meer' en bereikt ook dit meer ...; en dat 'meer' overstijgt het louter causale ; m.a.w. de mens is bekwaam om een 'meerwaarde' aan zijn omgeving en aan de realiteit in zijn geheel te geven .
--En in die meerwaarde ligt ook zijn vrijheid ; zijn eigen scheppingsdaad, die hij vrijwillig teweeg brengt .
--Zonder enige vrijheid zou noch moraal, noch beloning of straf enige zin hebben ...; ook het leven zou van iedere 'zin' beroofd worden ...
Valère--
Christina 29-08-2008
Rene,
Interessant artikel!
Even een klein stukje eruit; sluiten moraal en vrije wil elkaar echt uit? Hoe zie je dat & hoe definieer je moraal, norm en waarde?
Met geinteresseerde groet!
René Loesberg 29-08-2008
Valère,
Eerst naar het woordenboek: de wil is het menselijk vermogen bewust te streven naar iets, iets te wensen, begeren . Zoals ik al aangaf in het artikel is er een definitieprobleem. Waar zeggen we dat de wil begint? Beschouwen de wil aleen als de uitkomst van een rationeel denkproces, gevolgd door een handeling, of kan de wil ook beginnen bij een lustgevoel? Het eerste noemen we dan vrij, de tweede niet. Ik probeer dit probleem te vermijden door te kijken naar de handeling, en zo terug te werken naar de impuls die het geheel in werking zet. Denken kan ook een startpunt zijn, maar dit is moeilijk waarneembaar. Onvrijwillig denken komt ook veel voor, denk maar aan slapeloze nachten.
Het probleem van de causaliteit en de vrije wil, dat je al aanstipte, heeft een lange traditie in de filosofie. Als er voor elk gevolg een oorzaak is, kan er nooit sprake zijn van vrije wil. Kant heeft dit probleem aangepakt door te stellen dat wij een burger van twee werelden zijn en dat zo vrije wil én causaliteit naast elkaar kunnen bestaan. Ik ben hiervan niet overtuigd.
Jij schreef: De mens streeft naar 'meer' en bereikt ook dit meer ...; en dat 'meer' overstijgt het louter causale ; m.a.w. de mens is bekwaam om een 'meerwaarde' aan zijn omgeving en aan de realiteit in zijn geheel te geven Voor deze uitspraak zou ik graag een bewijs zien. We kunnen de oplossing van Kant nemen, of de causaliteit loslaten. Dat geeft aardig wat problemen.
Jij schreef: En in die meerwaarde ligt ook zijn vrijheid ; zijn eigen scheppingsdaad, die hij vrijwillig teweeg brengt .
--Zonder enige vrijheid zou noch moraal, noch beloning of straf enige zin hebben ...; ook het leven zou van iedere 'zin' beroofd worden Jij hebt gelijk, maar waar ontlenen we dan die zin aan? Niet aan de logica, die stelt dat ieder gevolg zijn oorzaak kent. Dan moeten we naar een geloof.
Leon Hoeneveld 29-08-2008
Vrije wil is inderdaad moeilijk te ontdekken maar vrije keuze lijkt me evident.
Aangezien niet altijd te voorspellen is hoe iemand precies kiest, kunnen we spreken van vrije wil, De wil uit zich door een keuze die soms niet te voorspellen is.
Je kunt dan verzuchten als iemand iets onvoorspelbaars doet: “Tsja, vrije wil”.
René Loesberg 29-08-2008
Christina,
Moraal is de leer van goed en kwaad. Deze leer komt van buitenaf en is een van touwtjes die de mens een bepaalde kant op wil trekken. Het doorsnijden van dit touwtje geeft meer vrijheid. Een praktiserende pedofiel heeft bijvoorbeeld het morele draadje doorgesneden, en is daardoor vrijer, hij blijft nog wel onvrij door zijn lust-draadje. En als hij opgepakt wordt verliest hij nog meer vrijheid.
Leon,
Als je stelt dat vrije wil evident is, verwerp je de causale wet. Een demon die alle oorzaken kan zien, kan alles tot in de kleinste details voorspellen, want alles heeft een oorzaak. Dat jij iemands gedrag niet kunt voorspellen duidt er alleen maar op dat je niet genoeg van diegene afweet. Onvoorspelbaar gedrag kan voortkomen uit het feit dat iemand niet voorspelbaar voor anderen wil zijn, op zich een oorzaak, een touwtje waaraan hij vastzit, dus een onvrijheid.
Als je de uitslag van de afweging, die leidt tot een handeling, het begin wilt noemen, dan is er vrije wil. Als kijkt naar de factoren die meegenomen worden in de afweging, zie je dat ze allemaal oorzaken hebben, die buiten de rationele gedachte vallen. Factoren die zo tot een beslissing dwingen kunnen geen vrije wil tot gevolg hebben.
Valère De Brabandere 29-08-2008
@ René Loesberg
>>>>--Zonder enige vrijheid zou noch moraal, noch beloning of straf enige zin hebben ...; ook het leven zou van iedere 'zin' beroofd worden Jij hebt gelijk, maar waar ontlenen we dan die zin aan? Niet aan de logica, die stelt dat ieder gevolg zijn oorzaak kent. Dan moeten we naar een geloof. >>>>>
--Voortgaande niet alleen op de logica van Aristoteles, maar ook op zijn Meta-fysica omtrent de 4 oorzaken, geeft hij 'Finaliteit' als voornaamste oorzaak aan ; hij noemde finaliteit de 'Causa causarum' de oorzaak der oorzaken .
--En de finaliteits-oorzaak - of de oorzaak 'terwille van' - komt in tijd na het gevolg - zo hebben we niet enkel in de logica 'oorzaak en gevolg' maar ook 'gevolg en oorzaak' ...
--Misschien is de 'begeerte' waartoe we veelal handelen een dergelijke finaliteits-oorzaak ; maar zulkdanige oorzaken overstijgen werkelijk het fenomenale van onze realiteit ; en zijn van transcendente en dus vrije aard ,
Valère--
Tino van Kampen 30-08-2008
Hallo Rene;
Mijn complimenten voor je stukje. Vragen die ik onderweg had kwamen telkens in later stadium aan de orde, wat inhoud dat je stukje goed van opzet is. Toch wat aanmerkingen, ter bevordering van ons denken.
Geheel de vrije wil, ligt in direct verband met ons bewustzijn. Wij mensen zijn bewust van ons zelf in die mate dat wij het enige wezen zijn dat terugkijkt naar het verleden, leeft in het nu en toekomst gericht is. Die gerichtheid impliceerd dat we kunnen anticiperen, wat toch duidt op "who is pulling the strings"
Wat is een instinctmatige handeling? Volgens Dennet, maakt het brein gebruik van het geheugen. Iets waar een keuze naar gemaakt is, kan opgeslagen worden of gewist worden, het heeft er dan alle schijn van dat we het vergeten zijn, echter het brein kan het op moment supreme terug halen, een proces dat we niet doorhebben. Een beslissing lijkt dan instinctmatige genomen te zijn. We moeten in deze niet vergeten dat het gehele brein proces; input / output en alles wat daar tussen ligt in een razend tempo plaats vindt, in milisecondes.
Ik weet niet of begeerte onze belangrijkste impuls tot handelen is. Begeerte, is gericht op hebben en als je het eenmaal hebt wil je vaak meer. Maar naar mijn idee kan je ook handelen om iets kwijt te raken, denk aan driften die er zijn, maar die je zo nu en dan of vaker liever niet hebt.
Van invloed zijn ook meme(s) cultuuroverdragers, zij hebben een plaatsje in het brein, jouw moraal is hierop van topassing.
Dan is daar de genetische kant, een genetisch bepaaldheid, er is sprake van een egoistisch gen, een gen dat zorgt voor zelfbehoud en voortbestaan c.q.deling. Dit heeft overigens niets met ons egoisme te maken (taalkundig).
De mens is dus o.a. een geno en een fenotype.
Jij schrijft; "ons geweten levert impulsen uit de toekomst" dat kan niet lijkt mij.
Ons geweten en daarmee wij zelf, is toekomst gericht. Het geweten heeft te maken met de eerder genoemde moraal. Naar gelang die pers.moraal, weet je of iets zuiver is al dan niet. Later kan je dan zeggen ik had het het kunnen weten of beter nog ik heb het geweten. De Moraal is gelegen in het nu met zijn opbouwende basis in het verleden. Wat de moraal in de toekomst kan zijn is o.a. afhankelijk van een veranderende culuur.
Ik ben net als jij van mening dat onze vrije wil beperkt is en van veel afhankelijk, zoals jij in je stukje schrijft. Maar uiteindelijk mag jij toch bepalen of je ja dan wel nee zegt, een ultime laatste , in een cyclus, beslissende keuze vrijheid.
Ik ben mijn eigen poppenspeler; alles wat bepaald wordt zonder dat ik daar invloed op heb en wat zich op zeker moment geordend toont in mijn bewustzijn, daar mag ik naar handelen, ook al is die vrijheid daarin beperkt. Eigenlijk hebben we twee ikken, de ik als fysisch persoon (strikt materialistisch) en een Ik (het ego, het bewustzijn) nu is de vraag in hoeverre dat bewustzijn eigenlijk ook fysisch is, ontstaant het ook uit een fysisch proces, ik meen van wel.
René Loesberg 31-08-2008
Tino,
Dank voor je kritiek. Een paar puntjes.
Op neurowetenschappelijkgebied is de discussie weer opgelaaid over het gereedheidspotentiaal, als geopend door Benjamin Libet. http://en.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Libet
Je hebt gelijk met je kritiek op begeerte als belangrijkste impuls tot handelen. Dit moet zijn "de meest gebruikelijke (meest voorkomende) impuls". Ik ga dit veranderen.
Van de mems van Dennet ben ik nog niet overtuigd. Deze laat ik buiten beschouwing.
Geweten en moraal hebben veel met elkaar te maken, maar m.i. hebben ze wel een wezenlijk verschil; Bij moraal is er angst voor bestraffing van buiten. Bij geweten is er angst voor bestraffing van binnen. De toekomstgerichtheid bij de beslissing tot handelen bestaat uit de angst om als gevolg van een handeling gewetenslast te krijgen.
Als jij de laatste cyclus van beslissing als uitgangspunt van de wil noemt, is er inderdaad sprake van vrije wil. Ik ga verder terug, en neem de samenstelling van impulsen die leiden tot de laatste beslissing als uitgangspunt. Dan is er geen vrije wil. Weer het definitieprobleem; waar begint de wil?
Valère De Brabandere 31-08-2008
@ René Loesberg
>>>>Als jij de laatste cyclus van beslissing als uitgangspunt van de wil noemt, is er inderdaad sprake van vrije wil. Ik ga verder terug, en neem de samenstelling van impulsen die leiden tot de laatste beslissing als uitgangspunt. Dan is er geen vrije wil. Weer het definitieprobleem; waar begint de wil? >>>>
--Het is zeker zo, dat onze handelingen en de energie daartoe grotendeels voortkomen van de ontvangen impulsen via onze zintuigen .
--Onze hersenen werken als een doorgangscentrum van energie, van input naar output .
--De impulsen belemmeren aldus onze vrije wil ; of liever zouden kunnen laten vermoeden, dat er geen vrije wil of wil aanwezig is bij dit omzettingsproces .
--Maar ook in diezelfde hersenen is er die eigen energie of kracht nog aanwezig - voortkomende van zuurstof uit de lucht en de ontvangen voeding- om de ontvangen impulsen te leiden te elimeneren of zelfs te veranderen .
--En die leidende energie mag men dan vrije wil noemen .
--Wat die energie zelf leidt moet het verstand zijn, t.t.z. een in ons brein gevormd bewustzijn , dat tevens het ware 'innere' van alles moet zijn, dus ook van ons brein en ons verstand ....
Valère--
Tino van Kampen 01-09-2008
Dag Rene;
Ik zal Libet eens op Wikipedia gaan lezen, goed voor de studie.
Leuk is ook om de begrippen begeerte verlangen behoefte in deze kwestie eens met elkaar te vergelijken. Als je wilt kunnen we daar eens over doorfilosoferen.
Oke het geweten is dus van invloed, kan zelf een remming zijn op de toekomstgerichtheid.
Goed gevonden! (als je het zo bedoeld ten minste)
De wil begint daar waar er keuze vrijheid is. (mens)
De wil begint daar waar er ruimte is (molecuul/bwegingsruimte/richting)
René Loesberg 01-09-2008
Tino,
Begeerte, verlangen en behoefte? Dat komt mij bekend voor, had het niet te maken met een Belgisch meiske?
Tino van Kampen 02-09-2008
Rene, je trek het nu wel erg ver door.
Verlangen van een blind mens naar licht.
Behoefte, aan water, van een dorstige.
Begeerte aan meer en meer en nog eens meer, door Hofman (Leon de Winter)
Voel je de verschillen?
Liggen mijn voorbeelden niet wat genuanceerder?
René Loesberg 02-09-2008
Tino,
Volgens mij praten we langs elkaar. Ik bedoelde een oude discussie op het forum.
Jouw voorbeelden van begeerte, behoefte en verlangen zijn uitstekend.
Tino van Kampen 02-09-2008
Prima Rene, zand erover.
Die forum discussie is mij ontgaan of ontschoten.
Groet;
Tino
H.P. Winkelman 29-05-2009
Weinig mensen hebben er moeite mee, te aanvaarden dat alles wat in het verleden is gebeurd, oorzaken heeft gehad. Maar het verleden is, vóór het verleden werd, toekomst geweest, zoals ook dat wat nu nog toekomst is, straks verleden zal zijn. Ergo: ook gebeurtenissen in de toekomst zullen hun oorzaken hebben. Om met Bilderdijk te spreken: in het verleden ligt het heden, in het nu wat worden zal."In het verleden ligt het heden" - met die uitspraak zullen weinig mensen moeite hebben. Maar vinden ze de andere helft van de zin ook acceptabel: ligt in het nú wat worden zal? Dat staat nog te bezien. Als alle oorzaken van nú bepalend zijn voor alle gevolgen van het moment daarna en als die gevolgen weer oorzaken zijn voor de gevolgen dáárna en zo voort, dan houdt dat in dat de toekomst onwrikbaar vastligt in het heden, zoals het heden volledig bepaald werd door het verleden. Strikte causaliteit (want daar hebben we het nu over) houdt in: alle oorzaken bepalen in hun onderlinge samenhang alle gevolgen, die op hun beurt tezamen een complex van oorzaken vormen voor alle volgende gevolgen en zo voort tot in het oneindige. Met andere woorden: strikte causaliteit betekent een gedetermineerde toekomst. Vinden we zo'n toekomst geloofwaardig? Ik zei het al: dat staat nog te bezien. Is ons uitgangspunt dat alles wat bestaat een complex van oorzaken heeft, wel juist? We kunnen de vraag ook anders stellen: achten we het mogelijk dat er in het verleden ooit iets is geweest of is gebeurd of dat er in de toekomst ooit iets zal zijn of zal gebeuren zonder enige oorzaak?Dat is nauwelijks voorstelbaar. Ons leven is er immers op gebaseerd dat alles wat bestaat of gebeurt, altijd een oorzaak heeft. Wanneer we een knal horen, vragen we ons af wat die knal veroorzaakt heeft. We nemen niet aan dat die knal er zo maar was, zonder oorzaak. Als we ergens pijn voelen, vragen we ons af hoe dat komt. Als onze huisarts zou zeggen: die pijn van u wordt nergens door veroorzaakt, die is er zo maar, zouden we bij een andere dokter te rade gaan. Als we takken en bladeren van bomen zien bewegen, gaan we ervan uit dat de wind dat doet en dat de wind veroorzaakt wordt door drukverschillen in de atmosfeer en dat de opbouw van de atmosfeer veroorzaakt wordt door... enz. Soms kunnen we de oorzaak van een verschijnsel niet achterhalen, maar dat wijten we dan aan ons gebrek aan kennis en niet aan het ontbreken van een oorzaak. De meest fundamentele kritiek op het determinisme kwam van de zijde van de quantumfysica. Die kritiek stoelt op de waarneming dat de wetmatigheden in de macrofysica niet zonder meer van toepassing zijn in de microfysica. Door het dualistische karakter van het elektron (deeltje en golf) is het principieel onmogelijk de beide "complementair" genoemde eigenschappen (respectievelijk plaats en golflengte) tegelijkertijd exact te meten. De quantumfysicus kan daardoor in het gedrag van elementaire deeltjes alleen wetmatigheden waarnemen van statistische en niet van direct causale aard. Wat opvalt aan de aan quantumfysica ontleende argumenten voor afwijzing van strikte causaliteit, is dat "oorzakelijkheid" soms vereenzelvigd wordt met "voorspelbaarheid". Zo wordt Heisenbergs theorie zowel "onzekerheidsprincipe" als "onbepaaldheidsprincipe" genoemd, hoewel "onzekerheid" niet hetzelfde is als "onbepaaldheid". Voorspelbaarheid is relatief. Ze hangt af van de mate van onze kennis en ons inzicht. Oorzakelijkheid is daarvan onafhankelijk. Ze is er of ze is er niet. Het gedrag van de kleinste deeltjes afzonderlijk mag dan onvoorspelbaar zijn, bij grote aantallen is de waarschijnlijkheid van een bepaald gedrag zoals gezegd wel statistisch voorspelbaar. Je zou het kunnen vergelijken met de kansberekening in de verzekeringsbranche. Voor elk van de verzekerden afzonderlijk valt niet te voorspellen of en zo ja wanneer ze het slachtoffer zullen worden van ziekte, ongeluk of diefstal. Maar voor de groep verzekerden als geheel is een redelijk betrouwbare statistische prognose te maken, zodat de verzekeraar uitstekend in staat is om een winstgevende premieregeling voor risicodekking te ontwerpen. Ook hier zou een denkfout gemaakt worden, als uit het voor de verzekeraar onvoorspelbare lot en het onvoorspelbare gedrag van elke verzekerde afzonderlijk, zou worden afgeleid dat leven en handelen van die persoon zich dus niet in oorzakelijk verband voltrekken. De verzekerde zelf weet wel beter.Zo is de uitkomst van een enkele worp met een zuivere dobbelsteen ook onvoorspelbaar, maar niemand zal daaruit de gevolgtrekking maken dat zo'n worp acausaal is. De dobbelsteen gedraagt zich keurig volgens wetten van de mechanica. Dat de uitkomst van de worp onvoorspelbaar is, zit 'm alleen in het feit dat we niet in staat zijn het gehele, samengestelde complex van oorzaken te doorzien dat de bewegingen van de dobbelsteen in en buiten de beker bepaalt. Als we dat wel konden, zouden we de uitkomst van de worp wel degelijk kunnen berekenen. Ons analytisch vermogen (of het tekortschieten daarvan) is niet relevant voor de vraag of een bepaalde beweging al of niet causaal is. Als alles een oorzaak heeft, hebben we dus een probleem. Bij alles horen ook wijzelf. Dat wij zijn zoáls wij zijn, qua geslacht, lichaamsbouw, gezondheid, karakter, aanleg, intelligentie e.d. is niet toevallig (in de zin van acausaal). Sommige mensen schrijven het toe aan erfelijkheidsfactoren, anderen aan opvoeding, ervaringen, milieu-invloeden en dergelijke, weer anderen aan de stand van hemellichamen en nog weer anderen aan een combinatie van deze of soortgelijke factoren, maar állen zijn het erover eens dat er oorzaken waren die ons hebben gemaakt tot wat wij zijn, zowel lichamelijk als geestelijk. Toch valt het ons moeilijk, te accepteren dat ook ons denken en doen uitsluitend door voorafgaande oorzaken bepaald worden. De kardinale vraag is dan ook of de mens, ondanks causale wetmatigheden, toch niet tot op zekere hoogte vrij is om te beslissen wat hij zal denken en doen. De uitdrukking "tot op zekere hoogte" houdt al een beperking in. Niemand zal vinden dat de mens absoluut vrij is in zijn doen en laten. Zijn "vrijheid" wordt door allerlei factoren ingeperkt: door wat medemensen als hún vrijheid beschouwen, door de wetten van het land, door de wetten van de natuur, door de beperktheid van eigen lichamelijke en geestelijke vermogens.Maar zou er, na aftrek van alle beperkende factoren, toch niet énige vrijheid overblijven voor althans eigen, innerlijke keuze? Zo niet, degraderen we onszelf dan niet tot willoze slachtoffers van de omstandigheden, tot louter stimulus-responswezens, tot geperfectioneerde robots? Dat is geen aantrekkelijke gedachte. Ze staat bovendien diametraal tegenover ons zelfbeeld en ons fundamentele gevoel van vrijheid en verantwoordelijkheid. Geen wonder dat we geneigd zijn onze vrije wil koste wat het kost staande te houden. Desnoods moeten we dan maar aannemen dat onze wil niet causaal bepaald, dus niet veroorzaakt is. Alles is immers beter dan te moeten accepteren dat we zelfs in ons denken en willen niet vrij zouden zijn. Alles is beter..., maar is dat wel zo? Of zou zo'n wereld van een niet veroorzaakte, vrije wil zich juist aan ons voordoen als een waanzinnige, afgrijselijke nachtmerrie? In plaats van mensen die zich, al zijn ze dan niet vrij, toch tenminste enigszins redelijk en voorspelbaar gedragen, zien we nu een volslagen grillig, onberekenbaar en onsamenhangend gedrag. Want stel dat uw eigen wil om uw arm te bewegen niet veroorzaakt wordt, wat ervaart u dan? Soms beweegt uw arm zich naar voren, soms opzij, dan weer naar achteren, want de wil om dat te doen is vrij en niet veroorzaakt. Tot verbazing van iedereen en vooral ook van uzelf, geeft u iemand plotseling een klap en niemand heeft daar een verklaring voor, uzelf ook niet, want uw wil om te slaan ontstond zonder enige oorzaak.Zo'n fantoomwereld bestaat gelukkig niet. “Vrije wil” zou alleen mogelijk zijn bij de gratie van autonome hersenprocessen. Het bestaan daarvan zou impliceren dat een stukje van de fysieke wereld (het menselijk brein) acausaal is. In het brein zouden dan immers verschijnselen, veranderingen, bewegingen optreden die niet het noodzakelijk gevolg zijn van voorafgaande oorzaken, maar die zelf wel gevolgen veroorzaken. De ontwikkelingen in de wereld zouden dan alle samenhang verliezen, doordat de mensheid er dagelijks een lawine van onveroorzaakte oorzaken (wilsbesluiten) over zou uitstorten. Een merkwaardige veronderstelling.Maar bovendien, als mijn wil en de daaraan voorafgaande hersenprocessen niet veroorzaakt worden, worden ze door het toeval bepaald en als ze door het toeval bepaald worden, worden ze per definitie niet door mij bepaald. Hoezo dan mijn vrije wil? Er hoeft morgen maar een klein mankementje in mijn hersenen op te treden en ik ga anders reageren, denken en handelen dan vandaag, dus hoe zo: vrije wil? Een homoseksueel mens voelt zich naar haar/zijn aard meer aangetrokken tot iemand van het eigen dan van het andere geslacht. Hoezo vrije wil? Iemand is muzikaal en hoopt op een conservatoriumopleiding. Waarom kan hij/zij geen slager willen worden?En toch menen mensen, dat ze vrij zijn in wat ze willen of juist niet willen, onafhankelijk van hun hersenstructuur, hun erfelijke aanleg, al die genetische plussen en minnen en al die bijkomende externe beïnvloedingen die ervoor gezorgd hebben dat ze zijn wie ze zijn en zoals ze zijn. Waarschijnlijk wortelt de idee dat de mens een autonome vrije wil heeft, in een antiek, antropocentrisch zelfbeeld. Maar alles in onze wereld hangt met alles samen, alles beïnvloedt alles. Het is één onvoorstelbaar groot, maar wel strikt samenhangend systeem in ontwikkeling. Wij maken daar deel van uit en spelen er onze rol in. Te menen dat alleen het menselijk denken van de wetmatigheden binnen dit systeem is uitgezonderd, want “vrij”, onafhankelijk en dus autonoom is, lijkt mij, zacht gezegd, te getuigen van enige overschatting van de positie van de mens in het geheel van de schepping (om dat woord dan maar te gebruiken).
Akkoord, hebben sommigen gezegd, mijn wil wórdt wel veroorzaakt, maar ik ben zélf de eerste oorzaak van mijn wil en daarmee van mijn gedrag. Deze zogeheten "theorie van de handelende persoon" is aantrekkelijk, doordat ze aansluit bij ons zelfbeeld. Maar de logica ervan is ver te zoeken. Immers: als ik zelf de oorzaak ben van mijn eigen gedrag, terwijl dat "zelf" (mijn persoonlijkheidsstructuur) een gevolg is van voorafgaande oorzaken, dan valt toch moeilijk te ontkennen dat die voorafgaande oorzaken ook mijn gedrag bepalen?Oorzaak betekent: een voorafgaande voldoende voorwaarde zijn (indien a dan ook b). Wie zegt dat de mens de eerste oorzaak is van zijn eigen handelen, zegt daarmee dus eigenlijk dat de mens een voorafgaande voldoende voorwaarde is voor zijn handelen. Strikt genomen betekent dat evenwel, dat zijn bestaan op zichzelf noopt tot dat handelen. Maar wie tot handelingen wordt genoopt, is niet vrij. De theorie van de handelende persoon bewijst dus het tegenovergestelde van wat zij bewijzen wil. Nee, zeggen anderen, de stelling dat determinisme en vrije wil elkaar uitsluiten, suggereert een schijntegenstelling. Iemands wil kán namelijk niet in strijd zijn met de natuurwetten, aangezien ze er deel van uitmaakt, er één mee is. De zo geheten "wetten van de natuur" geven geen voorschriften, maar beschrijven (onder meer) de manier waarop wezens handelen. We moeten de werkelijkheid niet splitsen in een "ik" en een "niet-ik". Als je dat zogenaamde "ik" en die zogenaamde "natuur" als één geheel ziet, vervalt de vraag: beheers ik de natuur of beheerst de natuur mij? Een elegante redenering ! Maar ze lost het dilemma niet op. Als mijn "ik" één geheel vormt met "de natuur", maar causaliteit intrinsiek deel uitmaakt van die natuur, hoe vrij is dan de natuur, dus hoe vrij ben ik? Menig lezer heeft intussen wellicht het gevoel gekregen dat hier gejongleerd wordt met spitsvondigheden die moeilijk te weerleggen zijn, maar overtuiging missen omdat ze dwars ingaan tegen zijn eigen innerlijke beleving van de werkelijkheid. Kunnen we heel het voorafgaande betoog dus maar niet beter beschouwen als sofisterij en overgaan tot de orde van de dag? Of zijn de tegenstrijdige bevindingen van verstand en gevoel, van rationele analyse en spontane beleving toch nog met elkaar te verzoenen? Dat de mens een ingeboren gevoel heeft van vrijheid en verantwoordelijkheid, is een werkelijkheidsaspect van heel zijn wezen. Meer nog: het is een noodzakelijke voorwaarde om voluit als mens te kunnen functioneren. Ook de theorie van het determinisme ontkent dat niet. Maar eveneens staat vast dat subjectieve beleving en objectieve werkelijkheid niet altijd (misschien zelfs nooit) samenvallen, maar elkaar evenmin uitsluiten. De theorie van de fysica leert bijvoorbeeld dat er in objectieve zin geen kleuren en geluiden bestaan, maar licht- en luchttrillingen in verschillende frequenties die door de zintuigen aan de hersenen worden doorgegeven en daar worden "vertaald" in (subjectieve) kleur- en geluidsindrukken. Als we zintuiglijk anders georganiseerd waren, zouden we de werkelijkheid ook anders waarnemen. Maar die wetenschap belet ons toch niet om van een zonsondergang of van een sonate van Beethoven te genieten? Natuurlijk niet. We zien kleuren en we horen geluiden en geen enkele theorie die daar iets aan verandert. Zo kunnen we wel degelijk innerlijke vrijheid beleven, ondanks het door analytisch denken verworven inzicht dat die vrijheid geen objectieve werkelijkheid is. Maar als de mens geen vrije wil heeft, hoe zou hij dan verantwoordelijk kunnen zijn voor zijn daden en hoe zou er nog sprake kunnen zijn van schuld? En als er geen schuld is, hoe kan er dan nog strafrecht bestaan?Eerst iets over schuld. Schuld verhoudt zich naar mijn mening tot schuldgevoel zoals vrijheid zich verhoudt tot vrijheidsgevoel. Met die gevoelens (die ook realiteiten zijn) leeft de mens. Maar dat impliceert niet dat er schuld is in objectieve zin. En inderdaad, wie geen schuld heeft, verdient ook geen straf, althans geen straf als vergelding. Maar natuurlijk neemt de gemeenschap wel maatregelen om onmaatschappelijk gedrag te voorkomen of te ontmoedigen. Juist doordát de mens kan denken en handelen in oorzakelijk verband, reageert hij op problemen en uitdagingen met preventieve, repressieve of correctieve maatregelen. Kan een mens in het besef dat zijn wil niet vrij is, toch zinvol leven? Mij dunkt van wel. Dat hij handelt in oorzakelijk verband, houdt niet in dat hij met de armen over elkaar de eigen handelingsimpulsen lijdelijk afwacht. Bij het veronderstellen van een ongedetermineerde, dus niet-vaststaande toekomst, kan hij hoogstens hópen dat wat hem overkomt achteraf zal blijken zin te hebben gehad. Voor wie zich ervan bewust is dat de wereld in causale samenhang tot ontplooiing komt en dat hij betrokken is bij zijn eigen lotsbestemming en die van de wereld, voor diegene is het mogelijk moed te putten uit de overtuiging dat alles wat er gebeurt, moet gebeuren om een brug te slaan van een onvoltooid verleden tijd naar een voltooid toekomende tijd.
Leon Hoeneveld 29-05-2009
Ik wil graag wijzen op het thema "determinsime en vrije wil"elders op deze site. Daarin staat een aantal meningen tegenover elkaar.
René Loesberg 29-05-2009
Geachte heer Winkelman,
Dank voor uw reactie, van harte welkom op onze site. Uw boek staat op mijn nog-te-lezen-lijst.
Voor de volledigheid wil ik nog even vermelden dat deze tekst ook te vinden is in Quo vadimus ? Gedachten over God en het menselijk lot van HP Winkelman.
Zoals u stelt geeft het determinisme altijd een ongemakkelijk gevoel. Ik ben nu ook bezig via een andere invalshoek deze materie te benaderen en wel via de wisselwerking tussen individu en cultuur of om-geving. Er is dan een determinerende om-geving die ons vormt, maar waarin wij ook keuzes kunnen maken.
Piet Winkelman 30-05-2009
@ Rene Loesberg
Dank voor verwelkoming. Mijn stukje was inderdaad een bewerking van een fragment uit mijn boek. T.z.t. zal ik graag kennisnemen van je benadering van dit onderwerp van uit een ander gezichtspunt. Overigens zal ik de laatste zijn om te ontkennen dat een mens keuzen maakt. Hij kiest voortdurend. Het gaat mij om de vraag wat de keuze bepaalt: m.i. altijd een complex van in- en externe oorzaken.
Deze site is auteursrechtelijk beschermd, op dit werk is de Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 2.5 Nederland licentie van Creative Commonsvan toepassing, tenzij anders vermeld.
Overzicht van alle RSS/Atom feeds van De Webfilosofen. Privacy polices en cookie beleid voor deze website
Deze website is geproduceerd door Markei WEBDISGN.
Deze pagina afdrukken