de Webfilosofen
on-line en on-demand denken
on-line en on-demand denken
Laatst gewijzigd op: 01-08-2006
Altijd goed voor een discussie. De uitersten met Spinoza en Schopenhauer aan de ene kant en Sartre aan de andere kant.
Als het dan gaat over natuurkundig of wetenschappelijk determinisme dan staat de kwantummechanica, waar toeval een rol schijnt te spelen, aan de kant van de vrijheid. Aan de andere kant zou Einstein gezegd hebben dat God niet dobbelt. Zelfs de grote geesten uit de historie zijn het niet eens.
Het is een kleine stap om de tegenstelling tussen vrijheid en determinisme te zien binnen de Hegeliaanse dialectiek. Waarbij willekeurig de these van vrijheid of determinisme uitgaat en de antithese dan van het tegenovergestelde. Is in dat geval een synthese mogelijk?
Het zijn misschien de vooroordelen, die volgens Gadamer van belang zijn, die men weerhoudt van een synthese. Het zou kunnen dat binnen een karakter van iemand een vaste stellingname gedetermineerd besloten ligt. In het geval van een determinisme is een synthese misschien gewoon niet mogelijk. In het geval van vrijheid is misschien de kans op een toevallige synthese zo klein dat ze niet gauw zal op treden. Paradoxaal hier is dat dus de these de synthese lijkt uit te sluiten.
Een kleine kans op een toevallige synthese is misschien nog iets. En dat er gedetermineerd een niet-gedetermineerd systeem kan voorkomen behoort misschien ook tot de mogelijkheden. Er zijn dus wel theoretische mogelijkheden.
Het determinisme sluit in eerste instantie de mogelijkheid van toeval uit, maar er kunnen wel verschillende verschijningsvormen zijn. De vrijheid sluit de mogelijkheid dat een systeem zich binnen een tijdsspanne zich gedetermineerd gedraagt ook niet uit. Dus als verschijningsvorm is binnen het ene systeem het andere mogelijk. Als verschijningsvorm is een systeem met "toevalligheden" mogelijk. En als toevalligheid is een systeem met "gedetermineerdheden" ook mogelijk.
In beide gevallen is het ene systeem in het andere ingebed en kunnen we nooit met zekerheid kunnen zeggen welk systeem het andere insluit.
Een synthese zal dus iets moeten zeggen over dat insluiten van elkaar zonder direct een keuze te maken voor het een of het ander.
In de dynamica van alledag zijn de begrippen oorzaak en gevolg goed ingeburgerd. Men kan deze begrippen hanteren zonder de keuze voor determinisme of een vrij systeem van toevalligheden. Een oorzaak kan namelijk toevallig ontstaat en min of meer toevallig de gevolgen geven of een oorzaak kan gedetermineerd zijn en noodzakelijk de gevolgen leveren.
In ieder geval lijkt duidelijk dat we begrijpen wat oorzaak en gevolg zijn. Ik wil daarom een keuze maken om de "vrijheid" te definieëren als een uitstel van gevolgen.
Stel dat ik auto rij. Ik ervaar daarbij vrijheid. Toch zijn er gevolgen van het autorijden. De lucht vervuilt en de benzine wordt verbruikt. Nu kan dat in een gedetermineerd systeem of in een systeem van toevalligheden nog alle kanten op. Het feit is echter dat ik niet de directe gevolgen van het autorijden ervaar die liggen in zoiets als luchtvervuiling. Er zijn in de werkelijkheid uitgestelde reacties, uitgestelde gevolgen.
Het is belangrijk de uitgestelde reacties van zoiets als autorijden te onderscheiden van de directe reacties. Een direct gevolg is dat ik me van A naar B beweeg. Een direct gevolg zou kunnen zijn dat als er in A iets gedetermineerd stond te gebeuren en ik me naar B beweeg ik de gevolgen misloop. Andersom is het slechts toevallig dat ik me in B bevind als er iets in A gebeurd. Daar kom je niet uit.
Wat wel duidelijk is, is dat de indirecte gevolgen van mijn handelen mij een vrijheid scheppen. Als ik alle gevolgen van mijn handelen direct en onmiddellijk zou ervaren, zou als het ware het universum in een keer alle energie op alles richten en zichzelf opheffen. Een "bestaan" zou dan onmogelijk zijn.
Dat processen tijd kosten schept dus vrijheid. Dat klopt zowel uit het oogpunt van determinisme, de gevolgen van iets hebben een bepaalde verplaatsingssnelheid. Het klopt ook vanuit het oogpunt van toevalligheden, de kansen dat iets gebeurd hebben de tijd nodig om plaats te vinden.
Het is dus zo dat de tijd vrijheid schept door uitgestelde gevolgen of toevalligheden. Zo heeft het begrip vrijheid dus toch inhoud zonder inhoudsloos te worden door determinisme. Zo heeft het begrip "gevolg" dus toch inhoud als toevalligheid, omdat de werkelijkheid door de tijd de kansen bevat dat er iets gebeurd.
De synthese van een determinisme met toevalligheden is dus dat de tijd mogelijkheden schept. Bijvoorbeeld mogelijkheden om het ene systeem binnen het andere te hebben.
Geplaatst door: Leon Hoeneveld | 2006-08-01 00:01:00
Leon Hoeneveld 03-09-2006
Deze site is auteursrechtelijk beschermd, op dit werk is de Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 2.5 Nederland licentie van Creative Commonsvan toepassing, tenzij anders vermeld.
Overzicht van alle RSS/Atom feeds van De Webfilosofen. Privacy polices en cookie beleid voor deze website
Deze website is geproduceerd door Markei WEBDISGN.
Deze pagina afdrukken